वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

विषु । ३ । ३ । ७२ ॥ निहवः । अभिहवः । उपहवः । विहवः । एषु किम् ? प्रहायः ॥
आङि युद्धे । ३ । ३ । ७३ ॥ आहूयन्तेऽस्मिन्नित्याहवः । युद्धे किम् ? आहायः ॥ निपा-
नमाहावः । ३ । ३ । ७४ ॥ आङ्पूर्वस्य ह्वयतेः संप्रसारणम् वृद्धिश्चोदकाधारश्चेद्वाच्यः ॥
‘आहावस्तु निपानं स्यादुपकूपजलाशये’ ॥ भावेऽनुपसर्गस्य । ३ । ३ । ७५ ॥ अनुपसर्गस्य
ह्वयतेः संप्रसारणम् च स्यात् भावे ॥ हवः ॥ हनँश्च वधः । ३ । ३ । ७६ ॥ अनुपसर्गाद्धन्ते-
र्भावे अप् स्यात् वधादेशश्चान्तोदात्तः ॥ वधेन दस्युन् । चाद्घञ् । घातः ॥ मूर्ती घनः
। ३ । ३ । ७७ ॥ मूर्तिः काठिन्यं तस्मिन्नभिधेये हन्तेरप् स्यान् घनश्चादेशः ॥ अभ्रघनः । कथं
सैन्धवघनमानयेति ? धर्मशब्

पर्यङ्कः । इह 'तरप्तमौ घ' इति कृत्रिमस्य न ग्रहणं व्याख्यानात् ॥ उपघ्न आ-
श्रये ।३।३।८५ ॥ उपपूर्वाद्धन्तेरप् स्यादुपधालोपश्च ॥ आश्रयशब्देन सामीप्यं लक्ष्यते ।
पर्वतेनोपहन्यते सामीप्येन गम्यते इति पर्वतोपघ्नः ॥ सङ्घोद्धौ गणप्रशंसयोः ।३।३।८६ ॥
संहननं सङ्घः । भावेऽप् । उद्धन्यते उत्कृष्टो ज्ञायत इत्युद्धः । कर्मण्यप् । गत्यर्थानां
बुद्धयर्थत्वाद्धन्तिर्ज्ञाने ॥ निघो निमितम् । ३ । ३ । ८७ ॥ समन्तान्मितं निमितम् । निर्वि-
शेषं हन्यन्ते ज्ञायन्ते इति निघा वृक्षाः । समारोहपरिणाहा इत्यर्थः ॥ द्वितः क्रिः ।३।३।८८॥
अयं भाव एव स्वभावात् । क्रेर्मन्नित्यम् । नित्यग्रहणात् क्रिर्मन्विषयः । अत एव
क्र्यन्तेन न विग्रहः । डुपचष्-पाकेन निर्वृत्तं पक्त्रिमम् । डुवप्-उप्त्रिमम् ॥ द्वितोऽथुच् ।
।३।३।८९ ॥ अयमपि स्वभावाद् भाव एव ॥ टुवेपृ-वेपथुः । श्वयथुः ॥ यजयाचयत-
विच्छप्रच्छरक्षो नङ् ।३।३।९० ॥ यज्ञः । याच्या । यत्नः । विश्नः । प्रश्नः । 'प्रश्ने' चास-
न्नेति निपातनान्न संप्रसारणम् । डित्त्वं तु विश्न इत्यत्र गुणनषेधाय । रक्ष्णः ॥ स्वपो नन्
। ३ । ३ । ९१ ॥ स्वप्नः ॥ उपसर्गे घोः किः ।३।३।९२॥ प्रधिः । अन्तर्धिः । उपाधीय-
तेऽनेनेत्युपाधिः ॥ कर्मण्यधिकरणे च ।३।३।९३ ॥ कर्मण्युपपदे घोः किः स्यादधिक-
रणेऽर्थे ॥ जलानि धीयन्तेऽस्मिन्निति जलधिः ॥ स्त्रियां क्तिन् ।३।३।९४ ॥ स्त्रीलिङ्गे
र्भावादौ क्तिन् स्यात् ॥ घञोऽपवादः । अजपौ तु परत्वाद्बाधते । कृतिः । चितिः ।
स्तुतिः ॥ स्फायी-स्फीतिः । स्फीतिकाम इति तु प्रामादिकम् । कान्ताद्भावार्थे णिचि अच
इरीति वा समाधेयम् ॥ श्रुँयजीषिस्तुभ्यः करणे * ॥ श्रूयतेऽनया श्रुतिः । यजेरिषेच्च
इष्टिः । स्तुतिः । ऋल्वादिभ्यः क्तिन्निष्ठावद्वाच्यः * ॥ तेन नत्वम् । कीर्णिः । गीर्णिः ।
१ व्याख्यानादिति । "उभयगतिरिह भवति" इति परिभाषाश्रयणरूपात् ॥ २ समारोह-
परिणाहा इति । आरोह उच्छ्रायः । परिणाहो विस्तारः ॥ ३ प्रश्न इत्यत्र "ग्रहिज्या-"
इति संप्रसारणं कस्मान्नेति शङ्कानिरासायाऽऽह-प्रश्ने चासन्नेतीति । ननु निपातनेन संप्रसारणा-
भावसाधने डित्त्वं व्यर्थमित्याक्षेपं परिहरन्नाह-डित्त्वं त्विति । अन्यथान्तरङ्गतत्वात्तुकि "च्छ्वोः शूडनु-
नासिके च" इति । सतुक्कस्य छस्यादेशे कृते लघूपधत्वाद् गुणः स्यादिति भावः । ४ उपसर्गे
घोः किरिति । उपसर्गे उपपदे घुसंज्ञकेभ्यो धातुभ्यः किप्रत्ययः स्यात् । यद्यपि भावेऽकर्त्तरि कारके
इति प्रकृतन्तथापि बाहुलकादयं कर्त्तर्यपि, अत एव "उप समीपे स्वधर्ममादधाति" इति व्युत्पत्तिरपि
क्वचिद्दर्शिता, परं तु सा करण एवोचितेत्याशयेनाह-उपाधीयतेऽनेनेति । ल्युट् तु बाहुलकान्न ॥
५ कर्मण्यधिकरणे चेति । अत्र "कर्मणि" इति "अधिकरणे" इति च द्वयमप्युपपदं न, पृथक्पृथक्
सप्तमीनिर्देशात् । नापि "अधिकरणे उपपदे कर्मणि प्रत्ययः" इत्यर्थः प्रकृतसूत्रे "अकर्त्तरि च कारके"
इत्येतत्संबन्धेन कर्मणि प्रत्ययस्य सिद्धत्वात् । तस्मात् कर्मोपपदम् । अधिकरणमर्थ इति व्याचष्टे-कर्मण्युप-
पद इति । अधिकरणग्रहणं भावकरणादिनिरासार्थम् ॥ ६ भावादाविति । आदिना कारकपरिग्रहः ॥
अजपौ त्विति । "अजबूभ्यां स्त्रीखलना"-इति वार्तिकोक्तेरिति भावः ॥ ७ श्रुयजीति । ल्युटि
प्राप्ते वचनम् । श्रुतिः श्रोत्रम् । इज्यतेऽनया देवता इष्टिर्यागः । इषधातुप्रकृतिकस्तु ऋष्युक्तौ रूढः । स्तुतिशब्द-
विशेषे तथा इति भैरवः ॥ ८ ऋल्वादिभ्य इति । ऋकारान्तेभ्यो ल्वादिभ्यश्च परः क्तिन् निष्ठा
कार्यं लभते । "रदाभ्यां निष्ठातो नः" "ल्वादिभ्य" इति च विधीयमानं नत्वं क्तिनोऽपि भवतीत्यर्थः ॥

उत्तरकृदन्तप्रकरणम् । (४८५)
दूनिः । धूनिः । पूनिः । ह्लाद् इति योगविभागात् क्तिनि ह्रस्वः । प्रह्लत्तिः । ति च । चूर्तिः ।
फुल्तिः ॥ चायतेः क्तिनि चिभावो वाच्यः * ॥ अपचितिः ॥ “संपदादिभ्यः क्विप् ॥
संपत् । विपत् ॥ क्तिन्नपीष्यते * ॥ संपत्तिः । विपत्तिः ॥ स्थागापापचो भावे । ३ ।
३।९६ ॥ क्तिन् स्यादङोऽपवादः ॥ प्रस्थितिः । उपस्थितिः । सङ्गीतिः । संपीतिः ।
पक्तिः । कथमवस्था संस्थेति ? व्यवस्थायामिति ज्ञापकात् ॥ ऊतियूतिजूतिसातिहे-
तिकीर्तयश्च । ३।३।९७ ॥ अवतेर्ज्वरत्वरेत्यूठ् ॥ ऊतिः स्वरार्थं वचनम् । उदात्त इति
हि वर्तते । यूतिः । जूतिः । अनयोर्दीर्घत्वं च निपात्यते । स्यतेः सातिः । षतिस्यतिमास्थे-
तीत्त्वे प्राप्ते इत्त्वाभावो निपा

कृतिः ॥ इच्छा । ३ । ३ । १०१ ॥ इषेर्भावे श्यो यगभावश्च निपात्यते ॥ इच्छा ॥ परिचर्या-
परिसर्यामृगयाटाट्यानामुपसंख्यानम् * ॥ श्यो यक् च निपात्यते ॥ परिचर्या पूजा ।
परिसर्या परिसरणम् । अत्र गुणोऽपि । मृग अन्वेषणे चुरादावदन्तः । अतो लोपाभावोऽपि । शे
यकि णिलोपः । मृगया । अटतेः शे यकि ट्यशब्दस्य द्वित्वं पूर्वभागे यकारनिवृत्तिर्दीर्घश्च ।
अटाट्या ॥ जागर्तेरकारो वा * ॥ पक्षे शः ॥ जागरा । जागर्या ॥ अ प्रत्ययात् । ३ । ३ ।
१०२ ॥ प्रत्ययान्तेभ्यो धातुभ्यः स्त्रियामकारप्रत्ययः स्यात् ॥ चिकीर्षा । पुत्रकाम्या ॥ गु-
रोश्च हलः । ३ । ३ । १०३ ॥ गुरुमतो हलन्तात् स्त्रियामकारः स्यात् ॥ ईहा । ऊहा । गुरोः
किम् ? भक्तिः । हलः किम् ? नीतिः ॥ निष्ठायां सेट् इति वक्तव्यम् * ॥ नेह । आतिः ।
तितुत्रेति नेट्

उत्तरकृदन्तप्रकरणम् । ( ४८७ )
इक्शितपौ धातुनिर्देशे * ॥ पचिः । पचतिः ॥ वर्णात्कारः* ॥ निर्देश इत्येव । अकारः ।
१ धातुनिर्देश इति । धातुनुकरण इत्यर्थः ॥ २ वर्णात् कार इति । रोगाख्या-
याम्” इत्यतो बहुलग्रहणानुवृत्तेः क्वचिन्न । तेन “अइउण्” इत्यादौ न । अथ “वर्णात् कारः”
इत्यस्य कोऽर्थः । यदि “वर्णशब्दात् कारप्रत्ययः” इत्यर्थस्तर्हि वर्णशब्दादतिव्याप्तिः, आदिभ्यो ऽ-
व्याप्तिश्च । यद्वा “वर्णबोधकात्” इत्यर्थस्तदापि वर्णशब्दात् प्रमेयादिशब्दाच्चातिव्याप्तिः ।
यदि “लोके वर्णशब्देन व्यवहृतो यस्तस्मात्” इत्यर्थस्तदा उच्चारणार्थाकारविशिष्टहइत्यादिभ्यस्तदनुप-
पत्तिः । यदि “वर्णमात्रवोधकात्” इत्यर्थस्तदापि वर्णशब्दादतिव्याप्तिः । यदि तु—“वर्णत्वव्याप्यधर्माव-
च्छिन्नविषयताप्र

(४८८) सिद्धान्तकौमुद्याम्-
ककारः ॥ १ रादिफः * ॥ रेफः ॥ २ मत्वर्थाच्छः * ॥ बहुलवचनादकारलोपः । मत्वर्थीयः ॥
३ ईणजादिभ्यः * ॥ आजिः । आतिः ॥ इज् वपादिभ्यः * ॥ वापिः । वासिः । स्वरे भेदः ॥
इक् कृष्यादिभ्यः * ॥ कृषिः । गिरिः ॥ ४ संज्ञायाम् । ३ । ३ । १०९ ॥ अत्र धातोर्ण्वुल् ॥
उद्दालकपुष्पभञ्जिका ॥ ५ विभाषाख्यानपरिप्रश्नयोरिश्च । ३ । ३ । ११० ॥ परिप्रश्ने
आख्याने च गम्ये इञ् स्याद्वात् ण्वुल् ॥ विभाषोक्तेर्यथाप्राप्तमन्येऽपि । कां त्वं कारिं कारिकां
क्रियां कृत्यां कृतिं वाकार्षीः । सर्वां कारिं कारिकां क्रियां कृत्यां कृतिं वाकार्षम् । एवं गर्णि
गणिकां गणनाम् । पाचिं पाचिकां पचां पक्तिम् ॥ ६ पर्यायार्होत्पत्तिषु ण्वुच् । ३ । ३ ।
१११ ॥ पर्यायः परिपाटी क्रमः । अर्हणमर्हः योग्यता । पर्यायादिषु द्योत्येषु ण्वुच् वा
स्यात् ॥ भवत आसिका । शायिका । अग्रगामिका । भवानिक्षुभक्षिकामर्हति । ऋणे । इक्षुभ-
क्षिकां मे धारयति । उत्पत्तौ । इक्षुभक्षिका उदपादि ॥ ७ आक्रोशे नञ्यनिः । ३ । ३ । ११२ ॥
विभाषेति निवृत्तम् । नञि उपपदेऽनिः स्यादाक्रोशे ॥ अजीर्णिस्ते शठ भूयात् । अप्रयाणिः ॥
कृत्यल्युटो बहुलम् । ३ । ३ । ११३ ॥ भावे अकर्तरि च कारके इति च निवृत्तम् ॥ राज्ञा
भुज्यन्ते राजभोजनाः शालयः ॥ नपुंसके भावे क्तः । ३ । ३ । ११४ ॥ ल्युट् च । ३ । ३ । ११५ ॥
हसितम् । हसनम् । ८ योगविभाग उत्तरार्थः ॥ कर्मणि च येन संस्पर्शात्कर्तुः ९ शरी-
रसुखम् । ३ । ३ । ११६ ॥ येन स्पृश्यमानस्य कर्तुः शरीरसुखमुत्पद्यते तस्मिन् कर्मण्यु-
पपदे ल्युट् स्यात् ॥ पूर्वेण सिद्धे नित्यसमासार्थं वचनम् । पयःपानं सुखम् । कर्तुरिति किम् ?
गुरोः स्नापनं सुखम् । नेह गुरुः कर्ता किं तु कर्म ॥ वा यौ । २ । ४ । ५७ ॥ अजेर्वी वा स्याद्यौ ॥
प्रवयणम् । प्राजनम् ॥ १० करणाधिकरणयोश्च । ३ । ३ । ११७ ॥ ल्युट् स्यात् ॥ इध्मप्रव्र-
श्चनः कुठारः । गोदोहनी स्थाली । खलः प्राक्करणाधिकरणयोरित्यधिकारः ॥ ११ अन्तरदेशे ।
१ रादिफ इति । कारस्यायमपवादः । वासरूपविधिना कारोऽपि । तेन "रकारादीनि नामानि शृण्वतो मम
पार्वति !” इत्यादि सिद्धम् ॥ २ मत्वर्थादिति । मतुना समानोऽर्थो यस्य स मत्वर्थस्ततः स्वार्थे छः । मतुना
तदर्थो लक्ष्यते । ततो बहुव्रीहिः । ननु तद्धितपरत्वाभावादभवत्वाच्च “यस्येति च" इत्यस्याप्राप्तावकारलोपो
न स्यादत आह-बहुलवचनादिति । ३ इणजादिभ्य इति । धात्वर्थनिर्देशे प्राप्तस्य ण्वुलोऽ
पवादः । आजिरिति । बहुलवचनाद्दीर्भावाभावः ॥ ४ संज्ञायामिति । अधिकरणे ण्वुलर्थोयमारभ्यते ।
उद्दालकः श्लेष्मान्तकस्तस्य पुष्पाणि यस्यां क्रीडायां भज्यन्ते सा । “नित्यं क्रीडाजीविकयोः” इति समासः ॥
५ "विभाषाख्यानपरिप्रश्नयोः" इति सूत्रे आख्यानशब्दस्याल्पाच्त्वेन पूर्वनिपातेऽपि लोके आख्यानस्य
परिप्रश्नपूर्वकत्वेनाऽर्थक्रमानुरोधेन व्याख्यानवाक्ये परिप्रश्नमेवादौ लिखति-परिप्रश्न इति ॥ ६ पर्या-
येति । त्रयोऽर्थास्तत्रोत्पत्तिर्जन्म ॥ ७ आक्रोश इति । आक्रोशः शपनम् ॥ ८ योगवि-
भाग उत्तरार्थ इति । उत्तरत्र ल्युट एवानुवृत्तिर्यथा स्यात् क्तस्य माभूदित्येवमर्थम् ॥ ९ शरी-
रसुखमिति । अर्थांत् स्पृश्यमानस्य कर्तुः शरीरस्वास्थ्यजनकं सुखमित्यर्थः ॥ १० करणाधिकर-
णयोरिति । अव्यवधानेन फलजनकब्यापारवत् कारणं करणम् । ( वै० सा० सुब० ) कारकान्तरसाध्यव्या-
पारम् ( ल० म० ) । क्रियामात्रजनकत्वे सति व्यापारवत् करणम् ॥ ११ अन्तरदेश इति । “अन्तर-
देशे" इति, "अयनं च" इति च सूत्रं न कर्तव्यम्, “श्वदन्तर्रोपसर्गार्वद्वृत्ति" इत्यनेनैव सिद्धत्वात् ।
देशे प्रतिषेधः क्षुभ्नादित्वात्सिद्धः" इति कैयटः ॥

shape.
The letter before र्थ is: का!
Wait, is it आकार्थ? आकार-अर्थ? अनुदकविषयादाकारार्थप्रतिपादकात्?
Wait, what does उदङ्क mean? उदङ्कः = चमसो वा काष्ठमयं भाण्डम्, चर्ममयं भाण्डम्.
Wait, could it be कुण्डार्थ?
Could it be कूपार्थ?
Let's check Balamanorama or Tattvabodhini on उदङ्कोऽनुदके (3.3.123)!
Let's recall Tattvabodhini on "उदङ्कोऽनुदके":
"उदङ्क इति। उदच्यते अनेन इति उदङ्कः। अनुदकविषयात्..."
Wait! What does Balamanorama say?
"उदङ्कोऽनुदके । ... अनुदकविषयादञ्चतेः अधिकरणे घञ् कुत्वं च निपात्यते ।"
Wait! "अनुदकविषयादञ्चतेः"!
Does it say: अनुदकविषयादञ्चतेरधिकरणे?
LOOK AT THE IMAGE AGAIN!
अ नु द क वि ष या
Then what is the next letter?
Could it be द with something? No, look:
`

( ४९० ) सिद्धान्तकौमुद्याम्-
भावे कर्मणि च । कृच्छ्रे । दुष्करः कटो भवता । अकृच्छ्रे । ईषत्करः । सुकरः ॥ निमिमी-
लियां खल्योरत्त्वं नेति वाच्यम् * ॥ ईषन्निमयः । दुष्प्रमयः । सुविलयः । निमयः ।
मयः । लयः ॥ उपसर्गात् खल्घञोः । ७ । १ । ६७ ॥ उपसर्गादेव लभेर्नुम् स्यात् ॥
ईषत्प्रलम्भः । दुष्प्रलम्भः । सुप्रलम्भः । उपालम्भः । उपसर्गात्किम् ? ईषल्लभः । लाभः ॥
न सुदुर्भ्यां केवलाभ्याम् । ७ । १ । ६८ ॥ उपसर्गान्तररहिताभ्यां सुदुर्भ्यां लभेर्नुन्न स्यात्
खल्घञोः ॥ सुलभम् । दुर्लभम् । केवलाभ्यां किम् ? सुप्रलँम्भः । अतिदुर्लभः । कथं तर्हि
‘अतिसुलभमतिदुर्लभमिति । यदौ स्वती कर्मप्रवचनीयौ तदा भविष्यति ॥ कर्तृकर्मणोश्च
भूकृञोः । ३।३।१२७ ॥ कर्तृकर्मणोरीषदादिषु च उपपदेषु भूकृञोः खल् स्यात् ॥ यथा-
संख्यं नेष्यते । कर्तृकर्मणी च धातोरव्यवधानेन प्रयोज्ये । ईषदादयस्तु ततः प्राक् ॥ कर्तृकर्म-
णोश्च्व्यर्थयोरिति वाच्यम् * ॥ खित्त्वान्मुम् ॥ अनाढ्येनाढ्येन दुःखेन भूयते दुराढ्यम्भ-
वम् । ईषदाढ्यम्भवम् । स्वाढ्यम्भवम् । ईषदाढ्यङ्करः । दुराढ्यङ्करः । स्वाढ्यङ्करः । च्व्यर्थयोः
किम् ? आढ्येन सुभूयते ॥ आँतो युच् । ३ । ३।१२८ ॥ खलोपवादः ॥ ईषत्पानः सोमो
भवता । दुष्पानः । सुपानः ॥ भाषायां शासियुविदृशिधृषिमृषिभ्यो युङ्वाच्यः * ॥
दुःशासनः । दुर्योधन इत्यादि ॥ षात्पदान्तात् । ८ । ४।३५ ॥ नस्य णो न ॥ निष्पानम् ।
सर्पिष्पानम् । षात्किम् ? निर्णयः । पदान्तात्किम् ? पुष्णाति । पदे अन्तः पदान्त इति सप्त-
मीसमासोऽयम् । तेनेह न । सुसर्पिष्केण ॥ आँवश्यकाधमर्ण्ययोर्णिनिः । ३।३।१७०॥
अवश्यङ्कारी । शतन्दायी ॥ कृत्याश्च । ३ । ३।१७१ ॥ आवश्यकधमर्ण्ययोरित्येव ॥ अवश्यं
हरिः सेव्यः । शतं देयम् ॥ क्तिच्क्तौ च संज्ञायाम् । ३ । ३ । १७४ ॥ धातोः क्तिच्
क्तश्च स्यादाशिषि संज्ञायाम् ॥ तितुत्रेति नेट् । भवतात् भूतिः ॥ न क्तिचि दीर्घश्च ।
। ६ । ४ । ३९ ॥ अनिदां वनतितनोत्यादीनां च दीर्घानुनासिकलोपौ न स्तः क्तिचि परे ॥
यन्तिः । रन्तिः । वन्तिः । तन्तिः ॥ सनः क्तिचि लोपश्चास्यान्यतरस्याम् ।
।६।४।४५ ॥ सनोतेः क्तिचि आत्त्वं वा स्याल्लोपश्च वा ॥ सनुतात् सातिः । सतिः । सन्तिः ।
देवा एनं देयासुर्देवदत्तः ॥ अलंखल्वोः प्रतिषेधयोः प्राचां क्त्वा । ३ । ४ । १८ ॥
१ निमिमीति । मीनाति-इति “ विभाषा लीयतेः ” इति चात्त्वं निषिध्यते ॥
२ उपसर्गादेवेति । “ लभेश्च ” इत्येव सिद्धे नियमोऽयमिति भावः ॥ ३ तृतीया पञ्चमी
वेयम्, आद्ये प्रत्युदाहरति-सुप्रलम्भ इति । द्वितीये आह-अतिदुर्लम्भ इति । इति शेखरकृतः ॥
४ यदा स्वती कर्मप्रवचनीयाविति । अतेः कर्मप्रवचनीयत्वे उपसर्गान्तरराहित्यमस्त्येव, कर्मप्रवच-
नीयसंज्ञया उपसर्गसंज्ञाबाधकत्वात् । सोः कर्मप्रवचनीयत्वे तु उपसर्गात् परत्वमेव नास्तीत्यभिप्राये-
णोभयोरुपादानम् । “ अतिरतिक्रमणे च ” सुः पूजायाम् ” इत्याभ्यां कर्मप्रवचनीयसंज्ञा ॥
५ आत इति । ईषदादयोऽनुवर्तन्ते । ६ षादिति । निष्पानं सर्पिष्पानमित्यत्र “ कृत्यच ” इत्यनेन
“ वा भावकरणयोः ” इत्यनेन वा प्राप्तस्य णत्वस्यानेन प्रतिषेधः । प्रकृतेऽस्योपन्यासस्तु दुष्पाने णत्वस्य
व्यावृत्तयेरिति ॥ पदेऽन्त इति । सप्तमीसमासे चान्तग्रहणमेव मानम् । अन्यथा “ षात् पदात् ” इत्युच्यमा-
नेऽपि “ षात् ” इत्यस्य पदविशेषणत्वेन तदन्तविधिना “ षान्तात् पदात् ” इत्यर्थेनापि सिद्धेः फलांशे विशे-
षाभाव इति बोध्यम् ॥ ७ आवश्यकेति । अवश्यंभाव आवश्यकम् । अवश्यंभावविशिष्टे आधमर्ण्य-
विशिष्टे च कर्त्तरि वाच्ये धातोर्णिनिः स्यात् ॥

प्रतिषेधार्थयोरलंखल्वोरुपपदयोः क्त्वा स्यात् ॥ प्राचांग्रहणं पूजार्थम् । 'अमैवाव्ययेनेति निय-
मान्नोपपदसमासः ॥ दोदद्घोः ॥ अलं दत्त्वा । घुमास्था । पीत्वा खलु ॥ अलंखल्वोः किम् ?
मा कार्षीत् ॥ प्रतिषेधयोः किम् ? अलंकारः ॥ उदीचां माङो व्यतीहारे । ३ । ४ । १९ ॥
व्यतीहारेऽर्थे माङः क्त्वा स्यात् ॥ अपूर्वकालार्थमिदम् ॥ मयतेरिदन्यतरस्याम् । ६ । ४ ।
७० ॥ मेङ इकारोऽन्तादेशः स्याद्वा ल्यपि ॥ अपमित्य याचते । अपमाय । उदीचां ग्रहणा-
द्यथाप्राप्तमपि । याचित्वा अपमयते ॥ परावरयोगे च । ३ । ४ । २० ॥ परेण पूर्वस्यापरेण
परस्य योगे गम्ये धातोः क्त्वा स्यात् ॥ अप्राप्य नदीं पर्वततः । परनदीयोगोऽत्र पर्वतस्य ।
अतिक्रम्य पर्वतं स्थिता नदी । अवरपर्वतयोगोऽत्र नद्याः ॥ समानकर्तृकयोः पूर्वकाले
।

वेश्चिलुञ्च्ऋतश्च । १।२।२४ ॥ सेट् क्त्वा किद्वा ॥ वचित्वा । वञ्चित्वा । लुचित्वा । लु-
ञ्चित्वा । ऋतित्वा । अर्त्तित्वा ॥ तृषिमृषिकृशेः काश्यपस्य । १।२।२५ ॥ एभ्यः सेट्
क्त्वा किद्वा ॥ तृषित्वा । तर्षित्वा । मृषित्वा । मर्षित्वा । कृशित्वा । कर्शित्वा । 'रलो व्युपधा-
दिति वा कित्त्वम् । द्युतित्वा । द्योतित्वा । लिखित्वा । लेखित्वा । रलः किम् ? सेवित्वा । व्युप-
धात्किम् ? वर्त्तित्वा । हलादेः किम् ? एषित्वा । सेट् किम् ? भुक्त्वा ॥ 'वसिक्षुधोरिट् ।
उषित्वा । क्षुधित्वा । क्षोधित्वा । 'अञ्चेः पूजायामिति नित्यमिट् । अञ्चित्वा । गतौ तु अक्त्वा-
त्यपि ॥ लुभित्वा । लोभित्वा । 'लुभोऽविमोहने' इतीट् । विमोहने तु लुब्ध्वा ॥ जॄव्रश्च्योः
क्त्वि । ७।२।५५ ॥ आभ्यां परस्य क्त्व इट् स्यात् ॥ जरित्वा । जरीत्वा । व्रश्चित्वा ॥
उदितो वा । ७ । २ । ५६ ॥ उदितः परस्य इद्वा ॥ शमित्वा । 'अनुनासिकस्य क्वीति
दीर्घः । शान्त्वा । द्यूत्वा । देवित्वा ॥ क्रमश्च क्त्वि । ६ । ४ । १८ ॥ क्रम उपधाया वा
दीर्घः स्यात् झलादौ क्त्वि परे ॥ क्रान्त्वा । क्रन्त्वा । झलि किम् ? क्रमित्वा । 'पूङश्चेति
वेट् । पवित्वा । पूत्वा ॥ जान्तनशां विभाषा । ६ । ४ । ३२ ॥ जान्तानां नशेश्च नलोपो
वा स्यात् क्त्वि परे ॥ भक्त्वा । भङ्क्त्वा । रक्त्वा । रङ्क्त्वा ॥ 'मस्जिनशोरिति नुम् । तस्य
पक्षे लोपः । नष्ट्वा । नंष्ट्वा ॥ ' रधादिभ्यश्चेतीट् पक्षे । नशित्वा ॥ झलादाविति वाच्यम्* ॥
नेह । अञ्जित्वा । उदित्त्वाद्द्वेट् ॥ पक्षे । अक्त्वा । अङ्क्त्वा । ' जनसनेत्यात्त्वम् । खात्वा ।
खनित्वा ॥ 'द्यतिस्यतीति इत्त्वम् । दित्वा । सित्वा । मित्वा । स्थित्वा ॥ 'दधातेर्हिः' । हित्वा ॥
जहातेश्च क्त्वि । ७।४।४३ ॥ हित्वा । हाङ्स्तु-हात्वा । अदो जग्धिः । जग्ध्वा ॥
समासेऽनञ्पूर्वे क्त्वो ल्यप् । ७ । १ । ३७ ॥ अव्ययपूर्वपदे अनञ्समासे क्त्वो ल्यबा-
देशः स्यात् ॥ तुक् । प्रकृत्य । अनञ् किम् ? अकृत्वा । पर्युदासाश्रयणान्नेह । परमकृत्या ॥
षत्वतुकोरसिद्धः । ६ । १ । ८६ ॥ ष्ट्वे तुकि च कर्तव्ये एकादेशशास्त्रमसिद्धं स्यात् ॥
कोसिचत् । इह षत्वं न । अधीत्य । प्रेत्य— 'ह्रस्वस्येति तुक् ॥ वा ल्यपि । ६।४।३८ ॥
अनुदात्तोपदेशानां वनतितनोत्यादीनामनुनासिकलोपो वा स्याल्ल्यपि ॥ व्यवस्थितविभाषेयम् ।
तेन मान्तानां वा नान्तानां वनादीनां च नित्यम् ॥ आगत्य । आगम्य । प्रणत्य ।
प्रणम्य । प्रहत्य । प्रमत्य । प्रवत्य । वितत्य । 'अदो जग्धिः । अन्तरङ्गानपि विधीन्बहिरङ्गो
ल्यब्वाधते । जग्धिविधौ ल्यब्ग्रहणात् । तेन हित्त्वदत्त्वात्त्वेत्त्वदीर्घत्वश्यूटितो ल्यपि न ।
विधाय । प्रदाय । प्रखन्य । प्रस्थाय । प्रक्रम्य । आपृच्छय । प्रदीव्य । प्रपठ्य ॥ न ल्यपि
१ वञ्चिलुञ्चेति । वञ्चधातोश्चित्त्वाद् “उदितो वा” इतीट्पक्षेऽनेन कित्त्वविकल्पः । ऋतधातोः क्त्वाप्रत्यये
चिकीर्षिते “आयादयः-” इत्यनेन “ऋतेरीयङ्” इति विहितस्येयङ्प्रत्ययस्याभावेऽनेन विकल्पः ॥
२ तृषिमृषीति । “नोपधात्-” इत्यतो वाग्रहणानुवृत्त्यैव सिद्धे काश्यपग्रहणं पूजार्थम् ॥ ३ अञ्चुधातो-
रुदित्त्वाद् “उदितो वा” इति विकल्पे प्राप्ते आह—अञ्चेः पूजायामिति नित्यमिति ॥ ४ समास
इति । अनञ् इत्येव सिद्धे पूर्वग्रहणं स्पष्टार्थम् ॥ ५ कोसिचदिति । इह पूर्वरूपस्य परादिवद्भावेन
“ओसिचत्” इत्यस्य पदत्वात् सकारस्य पदादित्वाभावादिनः परत्वात् षत्वे प्राप्तेऽसिद्धत्वम् ॥ ६ अधी-
त्येति । यद्यपि पदान्तपदाद्योरेकादेशोऽसिद्धः । अत्र चोत्तरखण्डे सुबुत्पत्तेः पूर्वमेव समासस्तथापि तत्र
पदशब्देनार्थवत एवोपलक्षणान्न दोषः । “गतिकारक-” इत्यस्यानित्यत्वात् सुबन्तेन वा समासः । शे० ना० ॥
७ नान्तानितामिति । प्रयोगाभिप्रायेण बहुवचनम् ॥

... wait, look at the word: वाचकतोयभाम्यांvsवाचकत्तयोभाभ्यांvsवाचकतया ताभ्यां. Wait, look at ताभ्यां: between तandभ्यांis there anा? It's भा? But भ्यांhasभ+य! The letter has भाwith a dot? No, it'sभ्यां! Wait, look at the letter before भ्यां: Is it भा? Two भाs? भा भ्यां? Wait, look at line 32: वाचक-> thenत-> thenो? or े? Wait, look at तोयभाम्यां? Let's transcribe what is ACTUALLY printed! Wait, could it be क्रियासामान्यवाचकतया ताभ्यां`?
Let's look at each glyph carefully:

• वाचक
• glyph 1: त
• glyph 2: यो? Wait, could glyph 1 and 2 be त + या? No, there is a stroke on top. But wait, in line 31, look at प्रतीयते: the ते has a stroke.
  Here, above glyph 2, there is a stroke. But wait, is it a smudge or a print defect?
  Wait, look at glyph

कथङ्कारम् । इत्थंकारं भुङ्क्ते । इत्थं भुङ्क्ते इत्यर्थः ॥ सिद्धेति किम् ? शिरोऽन्यथा कृत्वा
भुङ्क्ते ॥ यथातथयोरसूयाप्रतिवचने । ३ । ४ । २८ ॥ कृञ् सिद्धाप्रयोग इत्येव । असू-
यया प्रतिवचने ॥ यथाकारमहं भोक्ष्ये तथाकारं भोक्ष्ये किं तवानेन ॥ कर्मणि दृशि-
विदोः साकल्ये । ३।४।२९ ॥ कर्मण्युपपदे णमुल् स्यात् ॥ कन्यादर्शं वरयति । सर्वाः
कन्या इत्यर्थः । ब्राह्मणवेदं भोजयति । यं यं ब्राह्मणं जानाति लभते विचारयति वा तं सर्वं
भोजयतीत्यर्थः ॥ यावति विन्दजीवोः । ३ । ४ । ३० ॥ यावद्वेदं भुङ्क्ते यावलभते ताव-
दित्यर्थः । यावज्जीवमधीते ॥ चर्मोदरयोः पूरेः । ३ । ४ । ३१ । कर्मणीत्येव ॥ चर्मपूरं
स्तृणाति । उदरपूरं भुङ्क्ते ॥ वर्षप्रमाण ऊलोपश्चास्यान्तरस्याम् । ३ । ४ । ३२ ॥
कर्मण्युपपदे पूरेर्णमुल् स्यादुकारलोपश्च वा समुदायेन वर्षप्रमाणे गम्ये ॥ गोष्पदप्रं वृष्टो देवः ।
गोष्पदपूरं वृष्टो देवः । अस्येति किम् ? उपपदस्य मा भूत् । मूषिकाबिलप्रम् ॥ चेले
क्नोपेः । ३।४।३३ ॥ चेलार्थेषु कर्मसूपपदेषु क्नोपेर्णमुल् स्याद्वर्षप्रमाणे ॥ चेलक्नोपं वृष्टो
देवः । वस्त्रक्नोपम् । वसनक्नोपम् ॥ निर्मूलसमूलयोः कषः । ३ । ४ । ३४ ॥ कर्मणी-
त्येव ॥ कषादिष्वनुप्रयोगं वक्ष्यति । अत्र प्रकरणे पूर्वकाल इति न संबध्यते । निर्मूलकाषं
कषति । समूलकाषं कषति । निर्मूलं समूलं कषतीत्यर्थः । एकस्यापि धात्वर्थस्य निर्मूलादि-
विशेषणसंबन्धाद्भेदः । तेन सामान्यविशेषभावेन विशेषणविशेष्यभावः ॥ शुष्कचूर्णरूक्षेषु
पिषः । ३।४।३५ ॥ एषु कर्मसूपपदेषु पिषेर्णमुल् ॥ शुष्कपेषं पिनष्टि । शुष्कं पिनष्टीत्यर्थः ।
चूर्णपेषम् । रूक्षपेषम् ॥ समूलाकृतजीवेषु हन्कृञ्ग्रहः । ३ । ४ । ३६ ॥ कर्मणी-
त्येव ॥ समूलघातं हन्ति । अकृतकारं करोति । जीवग्राहं गृह्णाति । जीवतीति जीवः ।
इगुपधलक्षणः कः । जीवन्तं गृह्णातीत्यर्थः ॥ करणे हनः । ३ । ४ । ३७ ॥ पादघातं
हन्ति । पादेन हन्तीत्यर्थः । यथाविध्यनुप्रयोगार्थः सन्नित्यसमासार्थोऽयं योगः । भिन्नधातु-
संबन्धे तु हिंसार्थानां चेति वक्ष्यते ॥ स्नेहने पिषः । ३ । ४ । ३८ ॥ स्निह्यते येन तस्मिन्
करणे पिषेर्णमुल् ॥ उदपेषं पिनष्टि । उदकेन पिनष्टीत्यर्थः ॥ हस्ते वर्तिग्रहोः
। ३।४।३९ ॥ हस्तार्थे करणे ॥ हस्तवर्तं वर्तयति । करवर्तम् । हस्तेन गुलिकां करोतीत्यर्थः ।
हस्तग्राहं गृह्णाति । करग्राहम् । पाणिग्राहम् ॥ स्वे पुषः । ३ । ४ । ४० ॥ करण इत्येव ॥
स्व इत्यर्थग्रहणम् । तेन स्वरूपे पर्याये विशेषे च णमुल् । स्वपोषं पुष्णाति । धनपो-
षम् । गोपोषम् ॥ अधिकरणे बन्धः । ३ । ४ । ४१ ॥ चक्रबन्धं बध्नाति चक्रे
बध्नातीत्यर्थः ॥ संज्ञायाम् । ३ । ४ । ४२ ॥ बध्नातेर्णमुल् संज्ञायाम् ॥ क्रौञ्चबन्धं
बद्धः । मयूरिकाबन्धम् । अट्टालिकाबन्धम् । बन्धविशेषाणां संज्ञा एताः ॥ कर्त्रो-
र्जीवपुरुषयोर्नशिवहोः । ३ । ४ । ४३ ॥ जीवनाशं नश्यति । जीवो नश्यतीत्यर्थः । पुरु-
षवाहं वहति । • पुरुषो वहतीत्यर्थः ॥ ऊर्ध्वे शुषिपूर्योः । ३ । ४ । ४४ ॥ ऊर्ध्वे कर्तरि ॥
ऊर्ध्वशोषं शुष्यति । वृक्षादिरूर्ध्व एव तिष्ठन् शुष्यतीत्यर्थः । ऊर्ध्वपूरं पूर्यते । ऊर्ध्वमुख एव
घटादिर्वर्षोदकादिना पूर्णो भवतीत्यर्थः ॥ उपमाने कर्मणि च । ३।४।४५ ॥ चात्कर्तरि ॥
घृतनिधायं निहितं जलम् । घृतमिव सुरक्षितमित्यर्थः । अजकनाशं नष्टः । अजक इव नष्ट
इत्यर्थः ॥ कषादिषु यथाविध्यनुप्रयोगः । ३ । ४ । ४६ ॥ यस्माण्णमुलुक्तः स एवानुप्र-

'नित्यवीप्सयोरिति द्वित्वं तु न भवति । समासेनैव स्वभावतस्तयोरुक्तत्वात् । यद्यप्या-
Line 27: १ मूलकोपदंशं भुक्ते इति । अयमर्थः । मूलकेन भुङ्क्ते । किं कृत्वा उपदश्य किमुपदश्य अर्थात्
Line 28: मूलकमिति । २ वचनसामर्थ्यादिति । यदि हि तृतीयान्तेन शाब्देऽन्वये सत्येव प्रत्ययो भवेत्तर्हि
Line 29: "करणे" इत्येव ब्रूयात् "करणे हनः" इतिवदिति भावः ॥ इति मनोरमा ॥ अत्र-तर्हि करण इत्येवेति ।
Line 30: प्रतीकमुपादाय- "एतेन 'दन्तैरुपदश्य भुङ्क्ते' इत्यर्थे इत्यादी वचनं चरितार्थमिति परास्तम् । नच
Line 31: "दध्ना सह सक्तून् भुङ्क्ते" इत्यर्थे "दध्युपदंशं सक्तून् भुङ्क्ते" इत्येतत्सिद्ध्यर्थं तृतीयाग्रहणं चरितार्थम् ।
Line 32: तादृशे विषये उपदंशनिरूपितकर्मत्वस्यापि सत्त्वेन "उपपदविभक्तेः" इति न्यायेन तृतीयाया दुर्ल-
Line 33: भत्वात् । न

यहाँ प्रस्तुत पृष्ठ का देवनागरी में पंक्तिशः (line-by-line) लिप्यन्तरण है:

( ४९६ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्-
भीक्ष्ण्ये णमुलुक्त एव तथापि उपपदसंज्ञार्थमासेवायाम् पुनर्विधिः । गेहात्नुप्रवेशमास्ते । गेहंगे-
हमनुप्रवेशम् । गेहमनुप्रवेशमनुप्रवेशम् । एवं गेहानुप्रपातम् । गेहानुप्रपादम् । गेहानुस्क-
न्दम् । असमासे तु गेहस्य णमुलन्तस्य च पर्यायेण द्वित्वम् ॥ अस्यतितृषोः क्रिया-
न्तरे कालेषु । ३ । ४ । ५७ ॥ क्रियामन्तरयति व्यवधत्त इति क्रियान्तरः । तस्मिन्धात्वर्थे
वर्त्तमानादस्यतेस्तृष्यतेश्च कालवाचिषु द्वितीयान्तेषु उपपदेषु णमुल् स्यात् ॥ द्वयहत्यासं गाः
पाययति । द्वयहमत्यासम् । द्वयहवर्षम् । द्वयहंतर्षम् । अत्यसनेन तर्पणेन च गवां पानक्रिया
व्यवधीयते । अद्य पाययित्वा द्वयहमतिक्रम्य पुनः पाययतीत्यर्थः ॥ नाम्न्यादिशिग्रहोः
। ३।४।५८ ॥ द्वितीयायामित्येव ॥ नामादेशमाचष्टे । नामग्राहमाह्वयति ॥ अव्ययेऽयथा-
भिप्रेताख्याने कृञः क्त्वाणमुलौ । ३ । ४ । ५९ ॥ अयथाभिप्रेताख्यानं नाम अप्रि-
यस्योच्चैः प्रियस्य नीचैः कथनम् । उच्चैःकृत्य उच्चैः कृत्वा उच्चैःकारमप्रियमाचष्टे । नीचैःकृत्य
नीचैः कृत्वा नीचैःकारं प्रियं ब्रूते ॥ तिर्यच्यपवर्गे । ३ । ४ । ६० ॥ तिर्यक्शब्दे उपपदे
कृञः क्त्वाणमुलौ स्तः समाप्तौ गम्यायाम् ॥ तिर्यक्कृत्य तिर्यक्कृत्वा तिर्यक्कारं गतः । समाप्य
गत इत्यर्थः । अपवर्गे किम् ? तिर्यक्कृत्वा काष्ठं गतः ॥ स्वाङ्गे तस्प्रत्यये कृभ्वोः । ३।४ ।
६१ ॥ मुखतःकृत्य गतः । मुखतः कृत्वा । मुखतः कारम् । मुखतोभूय । मुखतो भूत्वा ।
मुखतोभावम् ॥ नानाधार्थप्रत्यये च्व्यर्थे । ३ । ४ । ६२ ॥ नार्थार्थप्रत्ययान्ते च्व्यर्थविषये
उपपदे कृम्वोः क्त्वाणमुलौ स्तः ॥ अनाना नानाकृत्वा । नानाकृत्य । नानाकारम् । विना-
कृत्य । विनाकृत्वा । विनाकारम् । नानाभूय । नानाभूत्वा । नानाभावम् । अनेकं द्रव्यमेकं
भूत्वा एकधाभूय । एकधाभूत्वा । एकधाभावम् । एकधाकृत्य । एकधाकृत्वा । एकधाकारम् ।
प्रत्ययग्रहणं किम् ? हिरुक्कृत्वा । पृथग्भूत्वा ॥ तूष्णीमि भुवः । ३ । ४ । ६३ ॥ तूष्णींशब्दे
उपपदे भुवः क्त्वाणमुलौ स्तः ॥ तूष्णींभूय । तूष्णींभूत्वा । तूष्णींभावम् ॥ अन्वच्यानु-
लोम्ये । ३।४।६४ ॥ अन्वक्शब्दे उपपदे भुवः क्त्वाणमुलौ स्तः आन्तुकूल्ये गम्यमाने ॥
अन्वग्भूय आस्ते । अन्वग्भूत्वा । अन्वग्भावम् । अग्रतः पार्श्वातः पृष्ठतो वाऽनुकूलो भूत्वा
आस्ते इत्यर्थः । आनुलोम्ये किम् ? अन्वग्भूत्वा तिष्ठति । पृष्ठतो भूत्वेत्यर्थः ॥
इत्थं लौकिकशब्दानां दिङ्मात्रमिह दर्शितम् ॥ विस्तरस्तु यथाशास्त्रं दर्शितः शब्दकौस्तुभे ॥ १ ॥
भट्टोजिदीक्षितकृतिः सैषा सिद्धान्तकौमुदी ॥ प्रीत्यै भूयाद्भगवतोर्भवानीविश्वनाथयोः ॥ २ ॥
॥ इति श्रीमट्टोजिदीक्षितविरचितायां सिद्धान्तकौमुद्यामुत्तरार्ध समाप्तम् ॥
१ नाम्न्यादिशीति । नामशब्दे उपपदे आङ्पूर्वाद् विशेर्ग्रहेश्च णमुलित्यर्थः । २ तिर्यचीति । तिर्य-
चीति सौत्रो निर्देश इति भाष्यम् । ४ स्वाङ्ग इति । तस्प्रत्ययान्ते उपपदे इत्यर्थः । तस्प्रत्यय इति
कर्मधारयः । नञ्धार्थे इति । यथासंख्यमत्र नेष्यते । ५ अन्वचीति । आनुलोम्यमानुकूल्यम् ।
तच्च परचिन्तानुसरणमिति सर्वेष्टसिद्धिः ॥
इति लवपुरै यप्राच्यविद्यालयप्रधानाध्यापकमहामहोपाध्यायोपपदालंकृतदाधिमथपण्डित-शिवदत्तशर्म्मतॊऽ-
धीतिविद्येन वर्त्तमानसमये बीकानेरराज्यान्तर्गतनोहरग्रामवास्तव्यमाहेश्वरीवैश्यान्तर्गतपचीसियागोत्राव-
तंसश्रेष्ठिवररामलालकृष्णलालगुप्तस्थापितसंस्कृतपाठशालाध्यापकेन पंडित-अमीलाल=तनुजनुषा
पं०-शिवनारायणशास्त्रिणा रचितायां सिद्धान्तकौमुदीटिप्पण्यामुत्तरार्धं समाप्तिमगादिति शिवम्॥

।२।३।६२॥ षष्ठी स्यात् ॥ पुरुषमृगश्चन्द्रमसे गोधाकालकादार्वाघाटस्ते वनस्पतीनाम् ।

Line 30:
वनस्पतिभ्य इत्यर्थः ॥ षष्ठ्यर्थे चतुर्थी वाच्या ॥ * ॥ या खर्वेण पिबति तस्यै खर्वः ॥

Line 31:
३२

Wait, let's re-check line 29:
"गोधाकालकादार्वाघाटस्ते वनस्पतीनाम्"
Wait, "गोधाकालकादार्वाघाटस्ते" or "गोधा कालका दार्वाघाटस्ते"?
In line 29: "गोधाकालकादार्वाघाटस्ते" is printed as one compound / continuous text without space.
Wait, let's check spacing:
"पुरुषमृगश्चन्द्रमसे गोधाकालकादार्वाघाटस्ते वनस्पतीनाम् ।"
Yes, exactly as printed.

Let's double check line 28:
"गामस्य तदहः सभायां दीव्येषुः" or "दीव्येयुः"?
Look at "दीव्येयुः":
द + ई = दी
व + य + े = व्ये
य + ु = यु
ः = ः
Wait, is that 'यु' or 'षु'?
Look at the loop: it's 'यु': "दीव्येयुः".

Let's double check line 12:
"

णीव्यः । ब्रह्मणि वदेर्ण्यत् । ब्रह्मवाद्यम् । लोके तु वदः सुपि क्यप् चेति क्यप्स्यात्तौ । भवतेः
स्तौतेश्च ण्यत् । भाव्यः । स्ताव्यः । उपपूर्वाच्चिनोतेर्ण्यत् आयादेशश्च पृडे उत्तरपदे । उपचा-
य्यपृडम् ॥ हिरण्य इति वक्तव्यम् * ॥ उपचेयपृडमन्यत् । मृड सुखने । पृड चेत्यस्माद्विगुपधल-
क्षणः कः ॥ छन्दसि वनसनरक्षिमथाम् । ३ । २ । २७ ॥ एभ्यः कर्मण्युपपदे इन् स्यात् ॥
ब्रह्मवनिं त्वा क्षत्रवनिम् ॥ उत नो गोषणिं धियन् । ये पथां पथि रक्षयः । चतुरक्षौ पथीरक्षी !
हविर्मथीनानभि ॥ छन्दसि सहः । ३ । २ । ६३ ॥ सुब्युपपदे सहेर्णि्वः स्यात् ॥ पृतनाषाट् ॥
वहश्च । ३ । २ । ६५ ॥ प्राग्वत् ॥ दित्यवाट् । योगविभाग उत्तरार्थः ॥ कव्यपुरीषपुरी-
ष्येषु ण्युट् । ३ । २ । ६४ ॥ एषु वहेर्ण्युट् स्याच्छन्दसि ॥ कव्यवाहनः । पुरीषवाहनः ।
पुरीष्यवाहनः ॥ हव्येऽनन्तः पादम् । ३ । २ । ६६ ॥ अमिश्र हव्यवाहनः । पादमध्ये तु
वहश्चेति ण्विरेव । हव्यवाळग्निरजरः पिता नः ॥ जनसनखनक्रमगमो विट् । ३ । २ । ६७ ॥
विड्वनोरित्यात्त्वम् । अब्जाः । गोजाः । गोषा इन्द्रो नृषा असि । सनोतेरन इति षत्वम् ।
इयं शुष्मेभिर्बिसखा इवारुजत् । आ दधिक्राः शवसा पञ्च कृष्टीः । अग्रेगाः ॥
मन्त्रे श्वेतवहोक्थशस्पुरोडाशो ण्विन् । ३ । २ । ७१ ॥ श्वेतवहादीनां डस्पदस्येति
वक्तव्यम् * ॥ यत्र पदत्वं भावि तत्र ण्विनोऽपवादो डस्वक्तव्य इत्यर्थः ॥ श्वेतवाः । श्वेतवाहौ ।
श्वेतवाहः । उक्थानि उक्थैर्वा शंसति उक्थशा यजमानः । उक्थशासौ । उक्थशासः ॥ पुरो
दाश्यते दीयते पुरोडाः ॥ अवे यजः । ३ । २ । ७२ ॥ अवयाः । अवयाजौ । अवयाजः ॥
अवयाः श्वेतवाः पुरोडाश्च । ८ । २ । ६७ ॥ एते सम्बुद्धौ कृतदीर्घा निपात्यन्ते ॥ चादु-
क्थशाः ॥ विजुपे छन्दसि । ३ । २ । ७३ ॥ उपे उपपदे यजेर्विच् ॥ उपयट् ॥ आतो-
मनिन्क्वनिब्वनिपश्च । ३ । २ । ७४ ॥ सुब्युपसर्गे चोपपदे आदन्तेभ्यो धातुभ्यश्छन्दसि
विषये मनिनादयस्त्रयः प्रत्ययाः स्युः ॥ चाद्विच् । सुदामा । सुधीवा । सुपीवा । भूरिदावा ।
घृतपावा । विच् । कीलालपाः ॥ ब्रह्मभ्रूणवृत्रेषु क्विप् ॥ बहुलं छन्दसि । ३ । २ । ८८ ॥
उपपदान्तरेऽपि हन्तेर्बहुलं क्विप् स्यात् ॥ यो मातृहा पितृहा ॥ छन्दसि लिङ् । ३ । २ ।
१०५ ॥ भूतसामान्ये ॥ अहं द्यावापृथिवी आ ततान ॥ लिटः कानज्वा । ३ । २ । १०६ ॥
क्वसुश्च । ३ । २ । १०७ ॥ छन्दसि लिटः कानच्क्वसू वा स्तः ॥ चक्राणा वृष्णिम् । यो नो
अग्ने अररिवां अघायुः ॥ णेश्छन्दसि । ३ । २ । १३७ ॥ ण्यन्ताद्धातोश्छन्दसि इष्णुच् स्या-
त्तच्छीलादौ ॥ वीरुधः पारयिष्णवः ॥ भुवश्च । ३ । २ । १३८ ॥ अस्मात् केवलात्प्राग्वत् ॥
भविष्णुः ॥ छन्दसि परेच्छायां क्यच उपसंख्यानम् * ॥ क्याच्छन्दसि । ३ । २ । १७० ॥
उप्रत्ययः स्यात् ॥ अवायुः ॥ एरजधिकारे जवसौ छन्दसि वाच्यौ * ॥ जवे याभिर्यूनः ।
ऊर्वोर्मे जवः । देवस्य सवितुः सवे ॥ मन्त्रे वृषेषपचमनविदभूवीरा उदात्तः । ३ । २ ।
९६ ॥ वृषादिभ्यः क्तिन् स्यात्स चोदात्तः ॥ वृष्टिर्दिवः । सुन्ममिष्टये । पचात्पक्तीरुत ।
इयं ते नव्यसी मतिः । वित्तिः । भूतिः । अग्न आ याहि वीतये । रातौ स्यामोभयासः ॥
छन्दसि गत्यर्थेभ्यः । ३ । ३ । १२९ ॥ ईषदादिषूपपदेषु गत्यर्थेभ्यो धातुभ्यश्छन्दसि युच्

(४९८) सिद्धान्तकौमुद्याम्-
यजेश्च करणे । २ । ३ । ६३ ॥ इह छन्दसि बहुलं षष्ठी ॥ घृतस्य घृतेन यजते ॥ बहुलं
छन्दसि । २ । ४ । ३९ ॥ अदो घस्लादेशः स्यात् ॥ घस्तानूनम् । लुङि मन्त्रे घसेति
च्लेर्लुक् । अङभावः । सग्धिंश्च मे ॥ हेमन्तशिशिरावहोरात्रे च छन्दसि । २ । ४ । २८ ॥
द्वन्द्वः पूर्ववल्लिङ्गः ॥ हेमन्तश्च शिशिरं च हेमन्तशिशिरौ । अहोरात्रे ॥ अदिप्रभृतिभ्यः शपः ॥
बहुलं छन्दसि । २ । ४ । ७३ ॥ वृत्रं हन्ति वृत्रहा । अहिः शयत उपपृक् । अत्र लुक्
न । अदादिभिन्नेऽपि क्वचिल्लुक् । त्राध्वं नो देवाः ॥ जुहोत्यादिभ्यः श्लुः ॥ बहुलं
छन्दसि । २ । ४ । ७६ ॥ दाति प्रियाणि चिद्धसु । अन्यत्रापि पूर्णा विवष्टि ॥ मन्त्रे घसह-
रणश्वृदहाद्दृक्कूगमिजनिभ्यो लेः । २ । ४ । ८० ॥ एभ्यो लेर्लुक् स्यान्मन्त्रे ॥ अक्षन्-
मीमदन्त हि । घस्लादेशस्य गमहनत्युपधालोपे शासिवसीति षः । माहर्म्मित्रस्य । धूर्तिः प्रण-
ङ्‌मर्त्यस्य । नशेर्वेति कुत्वम् । सुरुचो वेन आवः । मान आ धक् । आदित्याकारान्तग्रह-
णम् । आप्रा द्यावापृथिवी । परावर्गर्भरभृद्यथा । अक्रन्लुषासः । त्वे रयिं जागृवांसो अनुग्मन् ।
मन्त्रग्रहणं ब्राह्मणस्याप्युपलक्षणम् । अज्ञत वा अस्य दन्ताः । विभाषानुवृत्तेर्नेह । न ता
अगृभ्णन्नजनिष्ट हिथ्रः ॥
॥ इति द्वितीयोऽध्यायः ॥
अथ तृतीयोऽध्यायः ।
अभ्युत्सादयां प्रजनयां चकयां रमयामकः पावयांकियाद्विदामक्रन्निति
छन्दसि । ३ । १ । ४२ ॥ आद्येषु चतुर्षु लुङि आम् अक इत्यनुप्रयोगश्च ॥ अभ्यु-
त्सादयामकः । अभ्युदसीषददिति लोके । प्रजनयामकः । प्राजीजनदित्यर्थः । चिकंयामकः ।
अचैषीदित्यर्थे चिनोतेराम् । द्विर्वचनं कुत्वं च । रमयामकः । अरीरमत् । पावयांचक्रियात् ।
पावयादिति लोके । विदामक्रन् । अवेदिषुः ॥ गुपेश्छन्दसि । ३ । १ । ५० ॥ च्लेश्छङ्वा ।
जुहामजुगुपतं युवम् । अगौपामित्यर्थः ॥ नोनयतिध्वनयतयेलयत्यर्द्दयतिभ्यः । ३ । १ ।
५१ ॥ च्लेश्छङ् न ॥ मा त्वायतो जरितुः काममूनयीः । मा त्वाग्निर्ध्वनयीत् ॥ कॄमृहृरु-
हिभ्यश्छन्दसि । ३ । १ । ५९ ॥ च्लेरङ् वा ॥ इदं तेम्योकरं नमः । अमारत् । अदारत् ।
यत्सानोः सानुमारुहत् ॥ छन्दसि निष्कूर्यदेवहूयप्रणीयोन्नीयोच्छिष्यमर्यस्तर्या-
ध्वर्यखन्यखानायदेव्यज्यापृच्छ्यप्रतिशीव्यब्रह्मवाद्यभाव्यस्ताव्द्योपचाय्यपृडानि । ३ ।
१ । १२३ ॥ कृन्ततेर्निस्पूर्वात् क्यपि प्राप्ते ण्यत् । आद्यन्तयोर्विपर्यासः निसः
षत्वं च । निष्कूर्यं चिन्वीत पशुकामः । देवशब्दे उपपदे ह्वयतेर्जुहोतेर्वा क्यप्
दीर्घश्च । स्पर्धन्ते वा उ देवहूये । प्र उद् आभ्यां नयतेः क्यप् । प्रणीयः । उन्नीयः ।
उत्पूर्वाच्छिषेः क्यप् । उच्छिष्यः । मृङ्स्तृञ्ध्वृभ्यो यत् । मर्यः । स्तर्या । स्त्रियामेवायम् ।
ध्वर्यः । खनेर्यत्ण्यतौ । खन्यः । खान्यः । यजेर्यः । शुन्धध्वं दैव्याय कर्मणे देवयज्यायै ।
आङ्पूर्वात्पृच्छेः क्यप् । आपृच्छ्यं धरुणं वाज्यार्यति । सीव्यतेः क्यप् षत्वं च । प्रति-

न् आयादेशश्च पृडे उत्तरपदे ।Wait,पृडेorमृडे? Look at line 2: पृडेorमृडे? Line 3: उपचेयमृडमन्यत् । मृड सुखने ।Wait! In line 3:उपचेयमृडमन्यत्orउपचेयपृडमन्यत्? Wait, the Mantra is: उपचेयं पृडम्orउपचेयं मृडम्? उपचेयं मन्दमृडम्? No, उपचेयं मृडम्orउपचेयपृडम्? Look at line 2: पृडेvsमृडे. The letter has a loop on the left like मृorपृ? Look at line 3: उपचेयपृडम्orउपचेयमृडम्? Wait, मृड सुखनेin line 3 definitely starts withमृ! And before that, in line 3: ॥ हिरण्य इति वक्तव्यम् * ॥ उपचेयमृडमन्यत् । मृड सुखने ।Wait, afterमृड सुखने ।it says:मृड चेत्यस्मादिगुपधल-! Wait, look at line 3: Is it मृड चेत्यस्मात्? Letter: म

स्यात् ॥ खलोऽपवादः । सूपसदनोऽग्निः ॥ अन्येभ्योऽपि दृश्यते । ३ । ३।१३० ॥ गत्य-
र्थेभ्यो येऽन्ये धातवस्तेभ्योऽपि छन्दसि युच् स्यात् ॥ सुवेदनामकण्वोद्रह्मणे गाम् ॥ छन्दसि
लुङ्लङ्लिटः । ३ । ४ । ६ ॥ धात्वर्थानां संबन्धे सर्वकालेष्वेते वा स्युः ॥ पक्षे यथास्वं
प्रत्ययाः । देवो देवेभिरागमत् । अत्र लोडर्थे लुङ् । इदं तेभ्योकरं नमः । लङ् । अग्निमद्य
होतारमवृणीतायं यजमानः । लिट्, अद्य ममार । अद्य म्रियत इत्यर्थः ॥ लिङर्थे लेट्
। ३।४।७ ॥ विध्यादौ हेतुहेतुमद्भावादौ च धातोर्लेट् स्याच्छन्दसि ॥ सिब्बहुलं लेटि ।
। ३।१।३४ ॥ इतश्च लोपः परस्मैपदेषु । ३ । ४।९७ ॥ लेटस्तिङामितो लोपो वा स्या-
त्परस्मैपदेषु ॥ लेटोऽडाटौ । ३ । ४।९४ ॥ लेटः