वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

स्त्रीप्रत्ययप्रकरणम् । ( ८५ )

न्तात्करणादेः स्त्रियां ङीप् स्यात् ॥ वस्त्रक्रीती । क्वचिन्ने-धनक्रीता ॥ क्तादल्पाख्यायाम्
।४।१।५१॥ करणादेः क्तान्तात् स्त्रियां ङीप् स्यादल्पत्वे द्योत्ये ॥ अभ्रलिप्ती द्यौः ॥
बहुव्रीहेश्चान्तोदात्तात् ।४।१।५२ ॥ बहुव्रीहेः क्तान्तादन्तोदात्ताददन्तात् स्त्रियां ङीप् स्यात्॥
जातिपूर्वादिति वक्तव्यम् * ॥ तेन बहुनञ्सुकालमुखादिपूर्वन्न । ऊरुभिन्नी । नेह-
बहुकृता ॥ जातान्तान्न * ॥ दन्तजाता । पाणिगृहीती भार्यायाम् * ॥ पाणिगृही-
तान्या ॥ अस्वाङ्गपूर्वपदाद्वा ।४।१।५३ ॥ पूर्वेण नित्ये प्राप्ते विकल्पोऽयम् । सुरापीती ।
सुरापीता । अन्तोदात्तात्किम् ? वस्त्रच्छन्ना । अनाच्छादनादित्युदात्तनिषेधः । अत एव पूर्वे-
णापि न ङीप् ॥ स्वाङ्गाच्चोपसर्जनादसंयोगोपधात् ।४।१।५४ ॥ असंयोगोपधमुपसर्जनं
यत्स्वाङ्गं तदन्ताददन्तात्प्रातिपदिकाद्वा ङीप् ॥ केशानतिक्रान्ता अतिकेशी । अतिकेशा ।
चन्द्रमुखी । चन्द्रमुखा । संयोगोपधात्तु सुगुल्फा । उपसर्जनात्किम् ? शिखा । स्वाङ्गं त्रिधा ।
अद्रवं मूर्त्तिमत्स्वाङ्गं प्राणिस्थमविकारजम् * ॥
सुस्वेदा । द्रवत्वात् ॥ सुज्ञाना । अमूर्तत्वात् ॥ सुमुखा शाला । अप्राणिस्थत्वात् ॥
सुशोफा । विकारजत्वात् ॥
अतत्स्थं तत्र दृष्टं च * ॥
सुकेशी सुकेशा वा रथ्या । अप्राणिस्थस्यापि प्राणिनि दृष्टत्वात् ॥
तेन चेत्तत्तथा युतम् * ॥
सुस्तनी सुस्तना वा प्रतिमा । प्राणिवदप्राणिसदृशे स्थितत्वात् ॥ नासिकोदरौष्ठजङ्घाद-
न्तकर्णशृङ्गाच्च ।४।१।५५ ॥ एभ्यो वा ङीप् स्यात् । आद्ययोर्बहुव्रीहलक्षणो निषेधो बाध्यते,
पुरस्तादपवादन्यायात् ॥ ओष्ठादीनां पञ्चानां तु 'असंयोगोपधादिति पर्युदासे प्राप्ते वचनम् ,
१ गतिकारकोपपदानां कृद्भिः सह समासवचनं प्राक् सुबुत्पत्तेः' इति परिभाषया 'वस्त्र टा
क्रीत' इत्यलौकिकवाक्य एव समासाङ्गीकारेण क्रीतस्यादन्तत्वमव्याहतमिति भावः॥ २ क्वचिन्नेति । 'कर्तृकरणे
कृता बहुलम्' इति सूत्रे बहुलग्रहणात् क्वचित्सुबन्तेन समासे सुपः प्रागेवान्तरङ्गत्वात् टापि जातेऽदन्तत्वाभावान्न
ङीषिति भावः ॥ ३ अभ्रलिप्तीति । सकलायां द्यवि अभ्रलेपाभावात्क्वचिदेव द्यवि अभ्रसंबन्धेन अल्पत्वमिति
भावः ॥ ४ ऊरुत्वस्यानुगतसंस्थानव्यङ्ग्यत्वेन जातित्वात् 'जातिकाळमुखादिभ्योऽनाच्छादनात्-'इति भिन्नशब्द-
स्यान्तोदात्तत्वेन ङीषिति भावः ॥ ५ बहुनञ्सुकालमुखादीनां जातिवाचित्वाभावान्नैव भवति ङीषिति भावः॥
६ 'उपसर्जनात्' इति विशेषोपादानात् 'अनुपसर्जनात्' इति न संबध्यते इति भावः ॥ ७ केशमुखा-
दीनां द्रवभिन्नत्वात् मूर्तिमत्त्वात् प्राणिस्थत्वाद् अविकारजत्वाच्च स्वाङ्गत्वमव्याहतमिति लक्षणसमन्वयः ॥
८ भाष्ये 'शिखा' इति प्रत्युदाहरणदानेन क्रोडादिगणे शिखाशब्दपाठोऽनार्थ इति सूच्यते ॥ ९ इदं
श्लोकवार्तिकम् ॥ १० तत्तद्विशेषणव्यावर्त्यं प्रकटयति ॥ ११ रथ्यायाः प्राणित्वाभावात्तत्र स्थितकेशानां
स्वाङ्गत्वं न स्यादतो लक्षणान्तरमेतदाश्रितमिति भावः ॥ अप्राणिस्थमपि प्राणिनि दृष्टं चेत् तदपि स्वाङ्गमिति
लक्षणान्तरार्थः ॥ १२ प्रतिमास्थितस्तनादीनां प्राणिस्थितिदर्शनयोरभावात् स्वाङ्गत्वाभावेन ङीषोऽनुपपत्ति-
रतो लक्षणान्तरमेतदाश्रितम् । येन स्वाङ्गेन यत् प्राणिरूपं वस्तु यथायुतं भवति तथैवानुगतसंस्थानप्रकारेण
तत्स्वाङ्गसदृशेन तदप्राणिसदृशं युतं भवति चेत् तदा तत्स्वाङ्गसदृशमपि स्वाङ्गमेवेत्यर्थः ॥

मध्येऽपवादन्यायात् । सहननञ्लक्षणस्तु प्रतिषेधः परत्वादस्य बाधकः ॥ तुङ्गनासिकी तुङ्गनासिका
इत्यादि ॥ नेह--सहनासिका । अनासिका ॥ अत्र वृत्तिः--अङ्गात्प्रकण्ठेभ्यो वक्तव्यम्* ॥
स्वङ्गी । स्वङ्गेत्यादि ॥ एतच्चानुक्तसमुच्चयार्थेन चकारेण संग्राहामिति केचित् ॥ भाष्याद्यनुक्तत्वा-
दप्रमाणमिति प्रामाणिकाः ॥ अत्र वार्तिकानि ॥ पुच्छाच्च * ॥ सुपुच्छी । सुपुच्छा ॥ कबरम-
णिविषशरेभ्यो नित्यम् * ॥ कबरं चित्रं पुच्छं यस्याः सा कबरपुच्छी मयूरी इत्यादि ॥
उपमानात्पक्षाच्च पुच्छाच्च * ॥ नित्यमित्येव । उलूकपक्षी शाला । उलूकपुच्छी सेना ॥
न क्रोडादिवह्वचः ॥४।१।५६ ॥ क्रोडादेर्बह्वचश्च स्वाङ्गान्न ङीष् ॥ कल्याणक्रोडा । अश्वा-
नामुरः क्रोडा । आकृतिगणोऽयम् । सुजघना ॥ सहननञ्विद्यमानपूर्वाच्च ॥४।१।५७ ॥
सहेत्यादित्रिकपूर्वान्न ङीष् ॥ संकेशा । अकेशा । विद्यमाननासिका ॥ नखमुखात्संज्ञायाम्
॥४।१।५८ ॥ ङीप् न स्यात् ॥ शूर्पणखा । गौरमुखा ॥ संज्ञायां किम् ? ताम्रमुखी
कन्या ॥ दिक्पूर्वपदान्डीप् ॥४।१।६० ॥ दिक्पूर्वपदात्स्वाङ्गान्तात्प्रातिपदिकात्परस्य ङीषो
ङीबादेशः स्यात् ॥ प्राङ्मुखी । आद्युदात्तं पदम् ॥ वाहः ॥४।१।६१ ॥ वाहन्तात्प्रातिपदि-
कात् ङीप् स्यात् ॥ ङीषेवानुवर्तते, न ङीप् । दित्यवाट् च मे दित्यौही च मे ॥ सख्य-
शिश्वीति भाषायाम् ॥४।१।६२ ॥ इति शब्दः प्रकारे भाषायामित्यस्यानन्तरं द्रष्टव्यः ।
तेन छन्दस्यपि क्वचित् । सखी । अशिश्वी । आधेनवो धुनयन्तामशिश्वीः ॥ जाते-
रस्त्रीविषयादयोपधात् ॥ ४ । १ । ६३ ॥ जातिवाचि यन्न च स्त्रियां नियतमयोपधं ततः
स्त्रियां ङीष् स्यात् ॥ आकृतिग्रहणा जातिः * ॥ अनुगतसंस्थानव्यङ्ग्येत्यर्थः । तटी ॥
लिङ्गानां च न सर्वभाक् ॥ सकृदाख्यातनिर्ग्राह्या * ॥ असर्वलिङ्गत्वे सत्येकस्यां व्यक्तौ
कथनाद्व्यक्त्यन्तरे कथनं विनापि सुग्रहा जातिरिति लक्षणान्तरम्।वृषली।सत्यन्तं किम् ? शुक्ल ॥
१ मध्येऽपवादाः पूर्वान्विधीन्बाधन्ते नोत्तरान् । तेनौष्ठादिषु पञ्चसु असंयोगोपधादिति निषेध
एव बाध्यते नतु सहननञ्विद्यमान इति । पूर्वोपस्थितबाधेन नैराकाङ्क्ष्यमस्य बीजम् ॥ २ क्रोड,
नख, खुर, उखा, बाल, शफ, गुद । आकृतिगणोऽयम् । तेन भग, गल, घ्रोण, नाल, भुज,
कर, इत्यादि । इति क्रोडादिः ॥ ३ नान्दीमुख्यौ मातर इत्यत्र तु न निषेधः निषेधसूत्रे संज्ञापदेन
पौरुषेयसंज्ञाया एव ग्रहणेन ईश्वरीयसंज्ञायां निषेधाप्रवृत्तेरिति भावः ॥ ४ कस्यांचिच्छाखायां
‘ सखा सप्तपदी भव ’ इति तु ‘ सर्वे विधयश्छन्दसि विकल्प्यन्ते ’ इति ङीषभावे द्रष्टव्यम् ॥
५ जातौ स्त्रीविषयत्वायोपधत्वादीनामभावात्तद्वाचकशब्दोपादानमित्याह-जातिवाचीति ॥ ६ इदं श्लोक-
वार्तिकम् ॥ ७ ‘ आकृतिर्जातिलिङ्गाख्या ’ ( २।६५ ) इति गौतमसूत्रम् । ‘ यया जातिर्जाति-
लिङ्गानि च प्रख्यायन्ते तामाकृतिं विद्यात् । सा च नान्यत्सत्त्वावयवानां तदवयवानां च
नियताद् व्यूहादिति । नियतावयव्यूहाः खलु सत्त्वावयवा जातिलिङ्गम् । शिरसा
पादेन गामनुमिन्वन्ति । नियते च सत्त्वावयवानां व्यूहे सति गोत्वं प्रख्यायते ’ इति
वात्स्यायनभाष्यं च मनसि निधायाह-अनुगतेति ॥ ८ मनुष्यमात्रे संस्थानस्यानुगतत्वेन वृषल्यादिजाति-
ग्राहकसंस्थाने विशेषाभावाद् वृषलादिजातिसंभवाभाव इत्यतो लक्षणान्तरमाह-लिङ्गानां चेति ॥

सकृदित्यादिकिम् ? देवदत्ता ॥ गोत्रं च चरणैः सह * ॥ अपत्यप्रत्ययान्तः शाखाध्येतृवाची च
शब्दो जातिकार्यं लभत इत्यर्थः ॥ औपगवी । कठी । बह्वृची ॥ ब्राह्मणीत्यत्र तु शार्ङ्गरवादिपाठात्
ङीनो ङीष् बाध्यते । जातेः किम् ? मुण्डा ॥ अस्त्रीविषयात्किम् ? बलाका ॥ अयोपधात्किम् ?
क्षत्रिया ॥ योपधप्रतिषेधे हयगवयमुकयमनुष्यमत्स्यानामप्रतिषेधः * ॥ हयी ।
गवयी । मुक्यी । हलस्तद्धितस्येति यलोपः—मनुषी ॥ मत्स्यस्य ङ्याम् * ॥ मत्स्यी ॥
पाककर्णपर्णपुष्पफलमूलवालोत्तरपदाच्च ।४।१।६४ ॥ पाकाद्युत्तरपदाज्जातिवाचिनः स्त्री-
विषयादपि ङीष् स्यात् ॥ ओदनपाकी । शंकुकर्णी ॥ शालपर्णी । शङ्खपुष्पी । दासीफली ।
दर्भमूर्ला । गोवाली । ओषधिविशेषे रूढा एते ॥ इतो मनुष्यजातेः ।४।१।६५॥ ङीष् स्यात् ।
दाक्षी । योपवादपि । उदमेयस्यापत्यं औदमेयी ॥ मनुष्येति किम् ? तित्तिरिः ॥ ऊङुतः
।४।१।६६॥ उकारान्तादयोपधान्मनुष्यजातिवाचिनः स्त्रियामूङ् स्यात् ॥ कुरूः 'कुरुनादिभ्यो-
ण्यः' तस्य 'स्त्रियामवन्तीत्यादिना लुक् ॥ अयोपधात्किम् ? अध्वर्युः ॥ अप्राणिजातेश्चा-
रज्जवादीनामुपसंख्यानम् * ॥ रज्ज्वादिपर्युदासादुवर्णान्तेभ्य एव । अलाब्वो । कर्कन्ध्वा ।
अनयोर्दीर्घान्तत्वेऽपि 'नोद्धातोरिति विभक्त्युदात्तत्वप्रतिषेध ऊङः फलम् ॥ प्राणिजातेस्तु
कृकवाकुः ॥ रज्ज्वादेस्तु–रज्जुः । हनुः ॥ बाह्वन्तात्संज्ञायाम् ।४।१।६७ ॥ स्त्रियामूङ्
स्यात् ॥ भद्रबाहूः ॥ संज्ञायां किम् ? वृत्तबाहुः ॥ पङ्गोश्च ।४।१।६८ ॥ पङ्गूः ॥ श्वशुर-
स्योकाराकारलोपश्च * ॥ चादूङ् । पुंयोगलक्षणस्य ङीषोऽपवादः ॥ लिङ्गविशिष्टपरि-
भाषया स्वादयः—श्वश्रूः ॥ ऊरूत्तरपदादौपम्ये ।४।१।६९ ॥ उपमानवाचिपूर्वपदमूरू-
१ अपत्यप्रत्ययान्ते शाखाध्येतरि च संस्थानविशेषाभावात् व्यक्त्यन्तरे सुग्रहत्वाभावाच्च जातिकार्यं न
प्राप्नोतीत्यतो जातिकार्यमतिदिशति–अपत्यप्रत्ययान्त इति ॥ २ कठीति । कठेन प्रोक्तम् अधीत
इति वैशम्पायनान्तेवासित्वाज्जातस्य णिनेः 'कठचरकाल्लुक्' इति लुकि कठशब्दः कठप्रोक्तवेदाध्यायिवा-
चकत्वाज्जातिकार्यं ङीषं लभते ॥ स्त्रीणामपि पतिसमानमेव वेदाध्ययनादिष्वाधिकारिकम् 'स्त्री चाविशेषात्'
'दर्शनाच्च' इति श्रौतसूत्रे कात्यायनः, 'जातिं तु बादरायणः तस्माद अपि प्रतीयेत
जात्यर्थस्याविशिष्टत्वात्' इति पूर्वमीमांसायां जैमिनिः, 'काशकृत्स्निना प्रोक्तां मीमांसाम-
धीते काशकृत्स्ना ब्राह्मणी' 'उपेत्याधीयतेऽस्या इति उपाध्यायी उपाध्याया' इत्युदाहरण-
मुपन्यस्यन् भगवान्भाष्यकारश्च स्वीकरोत्येवेति भावः ॥ तद्रूप्यत्वेन ताच्छन्द्ये तु 'वृषली' इत्यत्रेव 'सकृ-
दाख्यातनिर्याह्या' इत्यनेनैव सकलेष्टसिद्धौ 'गोत्रं च चरणैः सह' इत्यस्य वैयर्थ्यापत्तिः
स्यादिति बोध्यम् ॥ किंच 'अनुपसर्जनात्' इति सूत्रे तु स्वयमपि भाष्योक्ते एवोदाहरणे 'काशकृत्स्ना आपि-
शला' इति स्वीकृतवान् । अत्राधिकाराभावमिति पूर्वापरविरोधो विचार्य एवेति बोध्यम् ॥ ३ इञ उपसं-
ख्यानम् * । सौतंगमी । मौनिचिती । तेन निर्वृत्तमित्यर्थे 'वुञ्छण्'-इति चातुरर्थिक इञ् ॥ ४ कुरुशब्दस्य
जातिकार्यसंपत्तये ऽपत्यप्रत्ययान्तत्वं दर्शयति-कुरुनादिभ्य इत्यादिना । 'जनपदसमानशब्दात्क्षत्रियात्' इत्य-
नुवृत्त्या अपत्ये ण्य इति भावः ॥ ५' ङ्याप्प्रातिपदिकात्' इति सूत्रभाष्ये "उवर्णान्तःदूङ् विधीयते । तत्रै-
कादेशः । एकादेशे कृतेऽन्तादिवद्भावात्प्रातिपदिकसंज्ञा भविष्यति" इति ग्रन्थेन तु श्वशूरशब्देऽ-
व्युत्पन्नत्वं ध्वन्यते ॥ ६ उपमीयते इति उपमा । कर्मण्यङ् । उपमेयम् । तद्भाव औपम्यम् । तत्रोपमेयत्व-
विषयवर्तमानोत्तरपदादित्यर्थ .ऊरुत्तरपदस्योपमेयत्वं पूर्वपदस्योपमानवाचित्व एव संभवतीत्यभिप्रेत्याह-
उपमानवाचीति ॥-

(पटु + ङीष्), if 'ओर्गुणः' applies, what happens? 'ओर्गुणः' applies before a taddhita!
If ङीष् were a taddhita... wait, "तद्धितः" अधिकार!
If the अधिकार of "तद्धितः" was placed BEFORE टाप् (i.e. if ङीप्, ङीष्, ङीन्, टाप् etc. were taddhitas), then in 'पट्वी' (पटु + ङीष्), because ङीष् is a taddhita, 'ओर्गुणः' (which applies before a taddhita!) would cause guna of उ to ओ, yielding *पटोी instead of यणादेश (पट्वी)!
YES! Brilliant! "पट्वी इत्यादौ ओर्गुणः इति गुणापत्तिः"!
Look at that word in line 32:
Is that 'पट्वी'?
Let's look at the characters:
प (pa)
ट (ta)
्वी (vii with subscript va and ee-kar):
Wait! The letter is 'ट्वी'!
Because ट with subscript व looks very much like द्ध!
It is 'ट्वी'!
So the word is: ‘ पट्वी ’!
Let's re-verify:
"टापः प्रागेतदधिकारकरणे तु ‘ पट्वी ’ इत्यादौ ‘ ओर्गुणः ’ इति गुणापत्तिरिति भावः ॥"
That is

कारकप्रकरणम् । (८९)
अथ कारकप्रकरणम् ।
प्रातिपदिकार्थलिङ्गपरिमाणवचनमात्रे प्रथमा ।२।३।४६ ॥ नियतोपस्थितिकः
प्रातिपदिकार्थः । मात्रशब्दस्य प्रत्येकं योगः । प्रातिपदिकार्थमात्रे लिङ्गमात्राद्याधिक्ये संख्या-
मात्रे च प्रथमा स्यात् ॥ उच्चैः । नीचैः । कृष्णः । श्रीः । ज्ञानम् । अलिङ्गा नियतलिङ्गाश्च
प्रातिपदिकार्थमात्र इत्यस्योदाहरणम् ॥ अनियतलिङ्गास्तु लिङ्गमात्राधिक्यस्य । तटः ।
तटी । तटम् ॥ परिमाणमात्रे, द्रोणो व्रीहिः । द्रोणरूपं यत्परिमाणं तत्परिच्छिन्नो व्रीहि-
रित्यर्थः । प्रत्ययार्थे परिमाणे प्रकृत्यर्थोऽभेदेन संसर्गेण विशेषणम् । प्रत्ययार्थस्तु परिच्छेद्यपरि-
च्छेदकभावेन व्रीहौ विशेषणमिति विवेकः ॥ वचनं संख्या । एकः । द्वौ । बहवः । इहोक्ता-
र्थत्वाद्विभक्तेरप्राप्तौ वचनम् ॥ संबोधने च २।३।४७ ॥ इह प्रथमा स्यात् ॥ हे रामै ॥
१ यस्मिन् प्रातिपदिके उच्चारिते स्वार्थद्रव्यलिङ्गसंख्याकारकेषु पञ्चसु मध्ये यस्यार्थस्य नियमेन उपस्थितिः
स प्रातिपदिकार्थ इत्यर्थः ॥ प्रयोक्तुः स्वकीयतात्पर्यविषयस्यैवोपस्थितिः । श्रोतुश्च प्रयोक्तृप्रयुक्तवाक्ये संयोगवि-
प्रयोगाद्यन्यतमेन प्रयोक्तृतात्पर्यविषयस्यैवार्थस्योपस्थितिरिति । न नानार्थेष्वपि नियतोपस्थितित्वव्याघात इति
'नियतोपस्थितिक' इति । इदं चिन्त्यम् । 'हर्यादिभ्यो नानार्थेभ्यः प्रथमानापत्तेः' इति शब्दरत्नप्रभायां राघ-
वेन्द्राचार्योक्तस्य तात्पर्यमन्वेषणीयम् ॥ २ 'द्वन्द्वान्ते श्रूयमाणं पदं प्रत्येकमभिसंबध्यते' इति न्यायादिति भावः॥
३ परिमाणमात्र इति । प्रातिपदिकार्थाधिके इति शेषः ॥ अयमाशयः-यदि 'द्रोणशब्दस्य परिमाण-
मपि नियतोपस्थितिकत्वात् प्रातिपदिकार्थकोटिप्रविष्टमिति ततः प्रातिपदिकार्थ एव प्रथमासिद्धौ व्यर्थमेव
परिमाणग्रहणम्' इत्युच्येत, तदा विचार्य समाधेयम्-यदि प्रातिपदिकार्थ एव प्रथमा क्रियते तदा प्रत्ययार्थस्य
प्रकृत्यर्थ एवान्तर्भावात् प्रकृत्यर्थस्य नामार्थत्वेन तस्य व्रीहिरूपनामार्थेऽन्वयचिकीर्षायां 'नामार्थयोरभेदे-
नान्वयः' इति व्युत्पत्त्या 'द्रोणाभिन्नो व्रीहिः' इत्येव शाब्दबोधः स्यात्, नत्विष्टः 'द्रोणपरिमितो व्रीहिः'
इति शाब्दबोध इति सर्वसंमतस्य 'द्रोणपरिमितो व्रीहिः' इति बोधस्योपपत्तये परिमाणग्रहणमिति कृते च
परिमाणग्रहणे परिमाणे प्रथमायाः करणे परिमाणविशेषस्य द्रोणरूपस्य प्रकृत्यर्थस्य प्रथमाप्रत्ययार्थे सामान्यपरि-
माणे 'सामान्यविशेषयोरभेदान्वयः' इति व्युत्पत्त्याऽभेदसंबन्धेनान्वयः । द्रोणपदोत्तरप्रथमाप्रत्य-
यार्थस्य परिमाणसामान्यस्य व्रीहिरूपप्रातिपदिकार्थे परिच्छेद्यपरिच्छेदकभावेनान्वयः । व्रीहिरूपप्रकृत्यर्थस्य
तदुत्तरप्रत्ययार्थस्य च प्रातिपदिकार्थत्वान्नैव कश्चिद्विशेष इति 'द्रोणाभिन्नपरिमाणपरिमितो व्रीहिः' इति सर्वसंमतशा-
ब्दबोधसिद्धिः । न चास्मिन् पक्षे 'नामार्थयोरभेदान्वयः' इति व्युत्पत्तेः प्राप्तिः 'द्रोणरूपनामार्थस्य प्रत्ययार्थेऽन्वयेन
नामार्थेऽन्वयाभावात्प्रथमाथर्परिमाणस्य नामार्थेऽन्वयेन नामार्थस्य नामार्थेऽन्वयाभावादिति भावः ॥ ४ वचनश-
ब्दस्य संख्यावाचकत्वे एकत्वादिसंख्यायाः नियतोपस्थितिकत्वेन प्रातिपदिकार्थतावश्यंभावत्वे प्रातिपदिकार्थमात्र
एव प्रथमासिद्धौ व्यर्थमेव वचनग्रहणमित्याशङ्कायामाह-इहेत्यादि ॥ अयं भावः- 'उक्तार्थानामप्रयोगः' इत्या-
श्रितौ प्रथमाया अप्राप्तौ पदत्वसंपादनाय प्रथमाकरणाय वचनग्रहणम् । अनन्वितार्थकविभक्तिकरणपेक्षयाऽन्वि-
तार्थकविभक्तिकरणमेव न्याय्यमिति भावः ॥ ५ 'सिद्धस्याभिमुखीभावमात्रं संबोधन विदुः । प्र'प्ता-
भिमुख्यो ह्यर्थात्मा क्रियासु विनियुज्यते ॥' संबोध्यतावच्छेदकरूपेण सिद्धस्याभिमुखीकरणमेव
संबोधनमिति कुमारावस्थायां 'राजन् युध्यस्व' इति न प्रयोगः ॥ मात्रग्रहणात्संबोधनाधिक्ये प्रथमा न
प्राप्नोतीति सूत्रारम्भः ॥ 'हे राम मां पाहि' इत्यत्र 'अभिमुखीभवद्रामोद्देश्यकप्रवर्तनाविषयो रक्षण-
मिति बोधः ॥

To achieve a faithful line-by-line transcription of the provided page of the Siddhānta-Kaumudī, every line of the text and commentary is transcribed exactly as printed:

कारके १।४।२३ ॥ इत्यधिकृत्य ॥ कर्तुरीप्सिततमं कर्म १।४।४९ ॥ कर्तुः
क्रियया आप्तुमिष्टतमं कारकं कर्मसंज्ञं स्यात् ॥ कर्तुः किम् ? माषेष्वश्वं बध्नाति । कर्मण ईप्सिता
माषा नतु कर्तुः ॥ तमब्ग्रहणं किम् ? पयसौदनं भुङ्क्ते ॥ कर्मेत्यनुवृत्तौ पुनः कर्मग्रहणमा-
धारनिवृत्त्यर्थम् । अन्यथा गेहं प्रविशतीत्यत्रैव स्यात् ॥ अनभिहिते २।३।१ ॥ इत्यधि-
कृत्य ॥ कर्मणि द्वितीया २।३।२ ॥ अनुक्ते कर्मणि द्वितीया स्यात् ॥ हरिं भजति ।

१ 'कारके' इति 'संज्ञानिर्देशः' इति भाष्यम् । तथा च 'कारकं सद्' इत्यग्रिमसंज्ञासूत्रेषु संबध्यत
इति नैकसंज्ञापत्तिः । कारकसंज्ञाप्रदेशश्च 'कारकाद्धत्तद्वतयोः' इत्यादि ॥ 'यावद् ब्रूयाद् '

: there is a small vertical stroke, like 'क' or 'त्'?
Wait, look at line 10:
ह, र्य, भि, न्नै, का, श्र, य, then:
There is a "क" with something on top, then "प्रीत्यनुकूल"!
Wait, why would there be a "क" before प्रीति?
In Nyaya/Vyakarana:
कर्मप्रत्यय (आत्मनेपद in सेव्यते): "हर्यभिन्नैकाश्रय-क-प्रीति..."?
Yes! "हर्यभिन्नैकाश्रयका या प्रीतिः, तदनुकूलः चैत्राभिन्नैकाश्रयको व्यापारः"!
"हर्यभिन्नैकाश्रयिका प्रीतिः" or "हर्यभिन्नैकाश्रयका प्रीतिः"!
Look at line 10:
"हर्यभिन्नैकाश्रय क प्रीत्यनुकूल..."
Wait, what is on top of that क?
It's a repha? No, it's "हर्यभिन्नैकाश्रय-" then a letter, wait, let's look very closely:
Is it "हर्यभिन्नैकाश्रयप्रीत्यनुकूल"?
Wait, count the letters:
1: ह
2: र्य
3: भि
4: न्नै
5: का
6: श्र
7: य
8: ? (looks like 'क' with a small repha or hook: 'र्क'? No, 'क' with a stroke:

( ९२ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्-

५० ॥ ईप्सिततमवत्क्रियया युक्तमनीप्सितमपि कारकं कर्मसंज्ञं स्यात् ॥ ग्रामं गच्छन्
तृणं स्पृशति । ओदनं भुञ्जानो विषं भुङ्क्ते ॥ अकथितं च । १।४।५१ ॥ अपादाना-
दिविशेषैरविवक्षितं कारकं कर्मसंज्ञं स्यात् ॥
दुह्याच्पच्दण्ड्रुधिप्रच्छिचिब्रूशासुजिमथ्मुषाम् ।
कर्मयुक् स्यादकथितं तथा स्यान्नीहृकृष्वहाम् ॥
दुहादीनां द्वादशानां तथा नीप्रभृतीनां चतुर्णां कर्मणा यद्युज्यते तदेवाकथितं कर्मेति
परिगणनं कर्तव्यमित्यर्थः ॥ गां दोग्धि पयः । बलिं याचते वसुधाम् । अविनीतं विनयं
याचते । तण्डुलानोदनं पचति । गर्गान् शतं दण्डयति । व्रजमवरुणद्धि गाम् । माणवकं पन्थानं
पृच्छति । वृक्षमवचिनोति फलानि । माणवकं धर्मं ब्रूते शास्ति वा । शतं जयति देव

कारकप्रकरणम् । ( ९३ )
कालो भावो गन्तव्योऽध्वा च कर्मसंज्ञक इति वाच्यम् * ॥ कुरून् स्वपिति । मासमास्ते ।
गोदोहमास्ते । क्रोशमास्ते ॥ गतिबुद्धिप्रत्यवसानार्थशब्दकर्माकर्मकाणामणि कर्ता स
णौ । १।४।५२ ॥ गत्याद्यर्थानां शब्दकर्मणामकर्मकाणां चाणौ यः कर्ता स णौ कर्म स्यात् ॥
शत्रूनगमयत्स्वर्गं वेदार्थं स्वानवेदयत् ।
आशयच्चामृतं देवान्वेदमध्यापयद्विधिम् ॥ १ ॥
आसयत्सलिले पृथ्वीं यः स मे श्रीहरिर्गतिः ॥
गत्यादि किम् ? पाचयत्योदनं देवदत्तेन ॥ अण्यन्तानां किम् ? गमयति देवदत्तो
यज्ञदत्तम् , तमपरः प्रयुङ्क्ते गमयति देवदत्तेन यज्ञदत्तं विष्णुमित्रः ॥ नीवह्योर्न * ॥ नाययति
१ कुरून्स्वपितीति । अयं भावः-व्याप्त्यनुकूलस्वापानुकूलव्यापारः स्वपधातोरर्थ इति प्रकृतधात्वर्थप्रयो-

वाहयति वा भारं भृत्येन ॥ नियन्तृकर्तृकस्य वहेरनिषेधः * ॥ वाहयति रथं
वाहान् सूतः ॥ आदिखाद्योर्न *॥ आदयति खादयति वान्नं वटुनो ॥ भक्षेरहिंसार्थस्य न *॥
भक्षयत्यन्नं वटुना । अहिंसार्थस्य किम् ? भक्षयति बलीवर्द्दान् सस्यम् ॥ जल्पतिप्रभृतीना-
मुपसंख्यानम् * ॥ जल्पयति भाषयति वा धर्मं पुत्रं देवदत्तः ॥ दृशेश्च * ॥ दर्शयति हरिं
भक्तान् । सूत्रे ज्ञानसामान्यार्थानामेव ग्रहणम्, न तु तद्विशेषार्थानामित्यनेन ज्ञाप्यते ।
तेन स्मरतिजिघ्रतीत्यादीनां न–स्मारयति घ्रापयति वा देवदत्तेन ॥ शब्दायतेर्न * ॥
शब्दाययति देवदत्तेन । धात्वर्थसंगृहीतकर्मत्वेनाकर्मकत्वात्प्राप्तिः ॥ येषां देशकालादिभिन्नं
कर्म न संभवति तेऽत्राकर्मकाः । न त्वविवक्षितकर्मणोऽपि । तेन मासमासयति देवदत्तमित्यादौ

कारकप्रकरणम् । (९५)
हृक्रोरण्यौ यः कर्ता स णौ वा कर्म स्यात् ॥ हारयति कारयति वा भृत्यं भृत्येन वा कटम् ॥
अभिवादिदृशोरात्मनेपदे वेति वाच्यम् * ॥ अभिवादयते दर्शयते देवं भक्तं भक्तेन वा ॥
अधिशीङ्स्थासां कर्म । १।४।४६ ॥ अधिपूर्वाणामेषामाधारः कर्म स्यात् ॥ अधि-
शेते अधितिष्ठति अध्यास्ते वा वैकुण्ठं हरिः ॥ अभिनिविशश्च । १ । ४ । ४७ ॥ अभिनीत्ये-
तत्संघातपूर्वस्य विशतेराधारः कर्म स्यात् ॥ अभिनिविशते सन्मार्गम् ॥ परिक्रयणे संप्रदानमिति
सूत्रादिह मण्डूकप्लुत्याऽन्यतरस्यां ग्रहणमनुवर्त्य व्यवस्थितविभाषाश्रयणात्क्वचिन्न । पापेऽभिनि-
वेशः ॥ उपान्वध्याङ्वसः । १।४।४८ ॥ उपादिपूर्वस्य वसतेराधारः कर्म स्यात् । उपवसति
अनुवसति अधिवसति आवसति वा वैकुण्ठं हरिः ॥ अभुक्त्यर्थस्य न * ॥ वने उपवसति।
उभसर्वतसोः कार्या धिगुपर्यादिषु त्रिषु ॥
द्वितीयाऽऽम्रेडितान्तेषु ततोऽन्यत्रापि दृश्यते *
उभयतः कृष्णं गोपाः सर्वतः कृष्णम् । धिक् कृष्णभक्तम्। उपर्युपरि लोकं हरिः । अध्यधि लोकम्।
अधोऽधो लोकम्॥ अभितःपरितःसमयानिकषाहाप्रतियोगेऽपि * ॥ अभितः कृष्णम् । परितः
कृष्णम्। ग्रामं समया। निकषा लङ्काम् । हा कृष्णभक्तम् । तस्य शोच्यतेत्यर्थः । बुभुक्षितं न प्रति-
भाति किंचित् ॥ अन्तरान्तरेण युक्ते ।२।३।४ ॥ आभ्यां योगे द्वितीया स्यात् । अन्तरा त्वां
मां हरिः । अन्तरेण हरिं न सुखम् । कर्मप्रवचनीयाः । १।४।८३ ॥ इत्यधिकृत्य ॥ अनुर्ल-
क्षणे । १।४।८४ ॥ लक्षणे द्योत्येऽनुरुक्तसंज्ञः स्यात् । गत्युपसर्गसंज्ञापवादः ॥ कर्मप्रवचनी-
ययुक्ते द्वितीया । २।३।८॥ एतेन योगे द्वितीया स्यात् । जपमनु प्रावर्षत् । हेतुभूतजपोपल-
१ भृत्यनिष्ठकटहरणानुकूलव्यापारानुकूलो देवदत्तनिष्ठो व्यापार इति बोधः ॥ २ हरिनिष्ठो वैकुण्ठ-
कर्मकाधिशयनानुकूलो व्यापार इति बोधः ॥ ३ ‘सत्त्वे निविशते ।’ इति भाष्यप्रयोगे द्वितीयाया
अदर्शनेन ‘अभिपूर्वनिपूर्वविश=अभिनिविश्’ इत्यङ्गीकारफलितमर्थमाह-संघातेत्यादि ॥ ४ यदि तु
‘देवत्रातो गलो ग्राहः’ इति व्यवस्थितविभाषाः परिगणिताः इति विभाव्यते, तदा ‘एष्वर्थेष्व-
भिनिविष्टानाम्’ इति भाष्ये प्रयोगाद् ‘अभिनिविश्’ इत्यविकृतानुपूर्व्या एव ग्रहणविवक्षणेन न
‘पापेऽभिनिवेशः’ इत्यत्र कर्मत्वापत्तिरिति बोध्यम् ॥ ५ ‘अश्यर्थस्य न’ इत्येतद्वार्तिकम् ‘मशकार्थो
धूमः’ इतीव ‘भोजननिवृत्त्यर्थस्य न’ इति फलितार्थकमर्थतो वदति-अभुक्त्यर्थस्येति ॥ हरिदिन-
मुपोषित इत्यादौ तु ‘कालाध्वनोरत्यन्तसंयोगे’ इति द्वितीया ॥ ६ कारकविभक्तिद्वितीयाप्रकरणमुपन्यस्य
उपपदविभक्तिद्वितीयाप्रकरणमुपन्यस्यति-उभसर्वतसोरिति । उभसर्वयोस्तसाविति विग्रहः ॥ उभशब्द-
सर्वशब्दप्रकृतिकतसन्तयोगे इत्यर्थः । नित्यशब्दस्य प्रायःशब्दपर्यायत्वं ध्वनयन्नेवात्र नैव कृतोऽयमिति
बोध्यम् ॥ ७ धिग् मूर्खेत्यत्र तु गच्छेत्यादिक्रियान्वये प्रथमैव । अनध्याहारे तु द्वितीयैव ॥
८ ‘उपर्युपरि बुद्धीनां चरन्तीश्वरबुद्धयः’ इत्यस्य तु ‘उपरि बुद्धीनां श्रेष्ठबुद्धीनाम् उपरि ईश्वरबुद्धयश्चरन्ति’
इत्येवार्थः । तेनाम्रेडितत्वाभावेन नैव द्वितीयापत्तिरिति बोध्यम् ॥ ९ ‘विभाषा कृञि’ इति यावत् ॥
१० लक्ष्यते ज्ञायतेऽनेनेति लक्षणम् । ज्ञानजनकज्ञानविषयत्वं हि लक्षणत्वमिति वृष्टिः करणभूतजपज्ञापिकेति
दृष्ट्या ज्ञानेन रहस्यकारितजपज्ञानं जायते इति हेतुभूतजप उपलक्षितो येनेति । ‘वाहिताग्न्यादिषु’ इति
निष्ठान्तस्य परप्रयोगः सूत्रे लक्षणशब्दोऽर्शआद्यजन्तो लक्ष्यपर इति लक्ष्याज्जपाद् द्वितीया इति भावः। प्राञ्चस्तु
जपज्ञानेन वर्षणज्ञानं जायत इति जपो लक्षणम् वृष्टिलक्ष्यम् इति वदन्ति ॥

in L10: 'त्वाभावान्न' has 'न्न'.
In L15: it has 'त्वा' then 'न्न' or 'त्'?
Wait, look at 'अनुपसर्गत्वात्' vs 'अनुपसर्गत्वान्न':
Ah, look at L15: "अनुपसर्गत्वात् न षः" - wait, there is no space, it is "अनुपसर्गत्वान्न षः"!
Wait, look at L18: "अनुपसर्गत्वान्न षः ।"
Yes, both L15 and L18 have "अनुपसर्गत्वान्न षः"!

Wait, look at L15:
"सु षित्तं किं तवात्र ।"
Wait, is it "सु षित्तं" or "सुषिक्तं"?
Wait! Look at the letter in L15:
"सु षित्तं" or "सु षितं" or "सुषिक्तं"?
Wait, root is षिच् -> क्तः -> सिक्तम्. With षत्व -> षिक्तम्!
Look at L15:
"सु" then space, then "षित्तं" or "षिक्तं"?
Look at the conjunct: it has a loop with a top curve -> 'क्त'! It is 'षिक्तं'!
Wait, look at the top: 'ि' on 'ष', then 'क्तं'!
Yes, "सु षिक्तं किं तवात्र" or "सुषिक्तं

तु अपिशब्दबलेन गम्यमानस्य विन्दोरवयवावयविभावसंबन्धे । इयमेव ह्यपिशब्दस्य पदार्थद्यो-
तकता नाम । द्वितीया तु नेह प्रवर्तते, 'सर्पिषो बिन्दुना योगो न त्वपिना' इत्युक्तत्वात् ॥ अपि
स्तुयाद्विष्णुम् । संभावनं शक्त्युत्कर्षमाविष्कर्तुमत्युक्तिः ॥ अपि स्तुहि । अन्ववसर्गः कामचा-
रानुज्ञा ॥ धिग्देवदत्तमपि स्तुयाद् वृषलम् । गर्हा ॥ अपि सिञ्च । अपि स्तुहि । समुच्चये ॥
कालाध्वनोरत्यन्तसंयोगे । २ । ३ । ५ ॥ इह द्वितीया स्यात् । मासं कल्याणी । मास-
मधीते । मासं गुडधानाः । क्रोशं कुटिला नदी । क्रोशमधीते । क्रोशं गिरिः ॥ अत्यन्तसंयोगे
किम् ? मासस्य द्विरधीते । क्रोशस्यैकदेशे पर्वतः ॥
स्वतन्त्रः कर्ता । १ । ४ । ५४ ॥ क्रियायां स्वातन्त्र्येण विवक्षितोऽर्थः कर्ता स्यात् ॥
साधकतमं करणम् । १ । ४ । ४२ ॥ क्रियासिद्धौ प्रकृष्टोपकारकं करणसंज्ञं स्यात् । तमब्-
ग्रहणं किम् । गङ्गायां घोषः ॥ कर्त्तृकरणयोस्तृतीया । २ । ३ । १८ ॥ अनभिहिते कर्तरि करणे
च तृतीया स्यात् । रामेण बाणेन हतो वाली ॥ प्रकृत्यादिभ्य उपसंख्यानम् * ॥ प्रकृत्या
चारुः । प्रायेण याज्ञिकः । गोत्रेण गार्ग्यः । समेनैति । विषमेणैति । द्विद्रोणेन धान्यं क्रीणा-
ति । सुखेन दुःखेन वा यातीत्यादि ॥ दिवः कर्म च । १ । ४ । ४३ ॥ दिवः साध-
कतमं कारकं कर्मसंज्ञं स्याच्चात्करणसंज्ञम् । अक्षैरक्षान्वा दीव्यति ॥ अपवर्गे तृतीया
। २ । ३ । ६ ॥ अपवर्गः फलप्राप्तिस्तस्यां द्योत्यायां कालाध्वनोरत्यन्तसंयोगे तृतीया
स्यात् । अह्ना क्रोशेन वाऽनुवाकोऽधीतः ॥ अपवर्गे किम् ? मासमधीतो
नायातः ॥ सहयुक्तेऽप्रधाने । २ । ३ । १९ ॥ सहार्थेन युक्ते अप्रधाने तृतीया स्यात् ॥
१ बिन्दुगमकतैव ॥ २ अप्रयुज्यमानबिन्दुरूपपदार्थद्योतकतैत्यर्थः ॥ ३ अत्यन्तसंयोगो व्याप्तिरूपो निर-
न्तरसंबन्धः । स च द्रव्यगुणक्रियाभिरिवाभावेनापि तेन मासमध्ययनाभाव इति मासं नाधीते इत्यादिसिद्धिः ॥
४ अधिकृतकारकपदं क्रियापरमपीति प्रागुक्तमेवेत्याह-क्रियायामिति ॥ ५ स्थाली पचति काष्ठानि पचन्ति
इत्यादिसिद्ध्यर्थमाह-विवक्षित इति ॥ 'स्थाल्या पच्यत इत्येषा विवक्षा दृश्यते यतः' इति भर्तृक्तेरिति भावः ॥
६ तमब्ग्रहणं किमिति । कारकाधिकारात्करणल्युडन्तकरणेतिमहासंज्ञया च साधकत्वे लब्धे साधकपदमेव-
साधकतमार्थे भविष्यतीति प्रश्नः ॥ ७ गङ्गायामिति । तुल्यन्यायेन अधिकरणमित्यधिकरणल्युडन्त-
महासंज्ञयैव सिद्धे आधारग्रहणसामर्थ्यात्सर्वविषयव्याप्त्या य आधारः सोऽधिकरणमित्यर्थः स्यात् । एवं च
तिलेषु तैलमित्यादावेव सप्तमी स्यान्नतु गंगायामित्यादिगौणाधारे ॥ अतस्तमग्रहणेन 'अस्मिन् कारकाधिकारे
शब्दसामर्थ्यगम्यस्तरतमयोगो न भवति' इति ज्ञाप्यते । तथा च 'गंगायां गावः' इत्यादावप्यधिकरणे
सप्तमी निर्बाधैवेति भाष्ये स्पष्टम् ॥ ८ रामकर्तृकबाणकरणप्राणवियोगाश्रयो वालीति बोधः ॥
९ 'वृद्धो यूना' इत्यादिनिर्देशात् 'सहयुक्ते' इत्यस्य 'सहार्थे गम्ये' इत्येवार्थः । तदेवाह-सहार्थेन
युक्ते इति ॥ तत्फलमाह-एवमित्यादि ॥ 'युक्तग्रहणं शब्दविशेषानादरेणार्थयोगे भवेदित्यर्थम्' इति
वदतो नागेशस्य 'अन्तरान्तरेण युक्ते' इत्यत्रार्थयोगे द्वितीयापत्तिः कथं नेति पारिभाव्यमेव ॥ साहित्यं च
स्वसमभिव्याहृतक्रियादिसमानकालिकसमानक्रियादिमत्त्वम् क्वचित्समानदेशसमानक्रियादिमत्त्वम् । क्वचित्
विद्यमानतामात्रमेवं साहित्यम् ॥ अत एव माषवापोत्तरं तत्रैव क्षेत्रे तिलवापे 'माषैः सह तिलान् वपति'
इत्यत्र 'सहैव दशभिः पुत्रैर्भारं वहति गर्दभी' इत्यत्र च तृतीयासिद्धिः ॥
७

( ९८ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्-

पुत्रेण सहागतः पिता । एवं साकंसार्धंसमंयोगेऽपि । विनापि तद्योगं तृतीया । 'वृद्धो यूने-
त्यादिनिर्देशात् ॥ येनाङ्गविकारः ॥२।३।२०॥ येनाङ्गेन विकृतेनाङ्गिनो विकारो लक्ष्यते तत-
स्तृतीया स्यात् ॥ अक्ष्णा काणः । अक्षिसंबन्धिकाणत्वविशिष्ट इत्यर्थः ॥ अङ्गविकारः किम् ?
अक्षि काणमस्य ॥ इत्थंभूतलक्षणे ॥२।३।२१॥ कंचित्प्रकारं प्राप्तस्य लक्षणे तृतीया
स्यात् ॥ जटाभिस्तापसः । जटाज्ञाप्यतापसत्वविशिष्ट इत्यर्थः ॥ संज्ञोऽन्यतरस्यां कर्मणि
॥२।३।२२॥ संपूूर्वस्य जानातेः कर्मणि तृतीया वा स्यात् ॥ पित्रा : पितरं वा संजानीते ॥
हेतौ ॥२।३।२३॥ हेत्वर्थे तृतीया स्यात् ॥ द्रव्यादिसाधारणं निर्व्यापारसाधारणं च हेतु-
त्वम् । करणत्वं तु क्रियामात्रविषयं व्यापारनियतं च । दण्डेन घटः । पुण्येन दृष्टो हरिः ॥
फलमपीह हेतुः । अध्ययनेन वसति ॥ गम्यमानापि क्रिया कारकविभक्तौ प्रयोजिका ॥
अलं श्रमेण । श्रमेण साध्यं नास्तीत्यर्थः । इह साधनक्रियां प्रति श्रमः करणम् । शतेन शतेन
वत्सान्पाययति पयः । शतेन परिच्छेद्येत्यर्थः ॥ अशिष्टव्यवहारे दाणः प्रयोगे चतुर्थ्यर्थे
तृतीया* ॥ दास्या संयच्छते कामुकः । धर्मे तु-भार्यायै संयच्छति ॥
कर्मणा यमभिप्रैति स संप्रदानम् ॥१।४।३२॥ दानस्य कर्मणा यमभिप्रैति स
संप्रदानसंज्ञः स्यात् ॥ चतुर्थी संप्रदाने ॥२।३।१३ ॥ विप्राय गां ददाति ॥ अनभिहित
इत्येव । दानीयो विप्रः ॥ क्रिययायमभिप्रैति सोऽपि संप्रदानम् * ॥ पत्ये शेते ॥
कर्मणः करणसंज्ञा संप्रदानस्य च कर्मसंज्ञा * ॥ पशुना रुद्रं यजते । पशुं रुद्राय ददा-

१ अङ्गानि सन्त्यस्मिन्नित्यङ्गशब्दोऽर्शआद्यजन्त इत्यभिप्रेत्याह-अङ्गिन इति ॥ इत्थंभूतलक्षणे इत्यतो
लक्षणपदसंबन्धेनाह-लक्ष्यत इति ॥ २ विकृताक्षिज्ञाप्यकाणत्वविशिष्ट इत्यर्थ इति भावः ॥ 'येनाङ्ग-
विकारः' इति सूत्रं तु 'आचार्याः सूत्राणि कृत्वा न निवर्तयन्ति' 'नासूया कर्तव्या यत्रानुगम
आचार्येण क्रियते' इति भाष्यदर्शितरीत्यैवैव कृतम् 'अक्ष्णा काणः' इत्यादोनाम् 'इत्थंभूतलक्षणे च' इत्य-
नेनापि सिद्धत्वादिति सारम् ॥ ३ इदम्शब्दाज्जातस्य थमुप्रत्ययस्य प्रकारार्थत्वाद् इत्थंभूतशब्दस्य प्रकारंप्राप्तार्थ-
कस्य लक्षणशब्देन षष्ठीतत्पुरुष इत्यभिप्रेत्याह-कंचित्प्रकारमिति ॥ जन्मसिद्धेऽपरिहार्ये विकारे 'येनाङ्ग-
विकारः' इति, कृतिसाध्ये परिहार्ये च 'इत्थंभूतलक्षणे' इति भेदस्तु न विचारसह इति तत्त्वम् ॥ इत्थं
भूतस्य यत्र लक्षणवाचकात्पृथगेवोपस्थितिः, न तु तद्विशेषणबहुव्रीहिसमासघटकत्वं लक्षणवाचकस्य तत्रैव
तृतीया यथा 'कमण्डलुना छात्रमद्राक्षीत्' इति 'कमण्डलुपाणि छात्रमद्राक्षीत्' इति च ॥ अत्र बहुव्रीहौ कमण्ड-
लुशब्दात्तृतीया नेति प्राचां मतम् । नागेशस्तु कमण्डलुपाणिशब्दादित्यभिप्रेति परं तु 'यत्सकृदपि तदपि'
इत्यनुसारेणैव 'तदेव' इत्यत्रापि सामान्ये नपुंसकमिति नावगच्छतीति चित्रम् ॥ ४ 'हेतुर्ना कारणं
बीजम्' इत्यत्र पर्यायतयोक्तयोरपि हेतुकरणयोर्विशेषं प्रतिपादयति-द्रव्यादीति । आदिना गुणक्रिये ।
दण्डस्य घटरूपद्रव्यजनकत्वेन पुण्यस्य व्यापारशून्यत्वेन न करणत्वं किंतु हेतुत्वमेवेति भावः ॥ ५ न तु श्रूयमा-
णैवेत्याग्रहः ॥ ६ 'दाणश्च सा चेत्' इत्यनेनेदं ज्ञाप्यते । 'सा चेद्' इत्यनेन काचित्कत्वं बोधयता
'अशिष्टव्यवहारे' इति ज्ञापितम् ॥ ७ संप्रदानसंज्ञाया अन्वर्थत्वेन लब्धमाह-दानस्येति ॥
८ विप्रसंप्रदानकं विप्रोद्देश्यकं वा गोकर्मकं दानमिति बोधः ॥ ९ सूत्रे कर्मपदं यौगिकमेवेत्याह-क्रिय-
येति ॥ १० पत्युद्देश्यकं पतिसंप्रदानकं वा शयनमिति बोधः ॥ ११ इदं छन्दोविषयम् ॥

top! Yes, हरिर्भक्तमभिलष्यति!
Wait, why does it say हरिर्भक्तमभिलष्यति?
Because in "हरिर्भक्तमभिलष्यति", Hari is the kartā, bhakti/bhakta is karma. If अभिलष् were रुच्यर्थ, then Hari (who is प्रीयमाण) would get संप्रदानत्व!
Wait, the text says: "इत्यत्र संप्रदानसंज्ञापत्तिरिति" - so whoever is प्रीयमाण (Hari) would get sampradana!
Yes, exactly: हरिर्भक्तमभिलष्यति!

Line 26:
निधायाह-अनन्यकर्तृक इति ॥ विषयतया प्रीत्याश्रयाभिन्नकर्तृक इत्यर्थः ॥ नागेशस्तु 'अन्यकर्तृकः' इति

Line 27:
पाठं कल्पयित्वा 'अभिलष्यतिकर्तृपेक्षया यदन्यद् अभिलषतिकर्म तत्कर्तृक इत्यर्थः' इत्याह ॥ हरिनिष्ठेति ॥
Wait, अभिलष्यतिकर्तृपेक्षया or अभिलषतिकर्तृपेक्षया?
Let's look: अभिलष्यतिकर्तृपेक्षया - wait, अभिलष्यतिकर्तृपेक्षया or अभिलषति?
Letters: अ भि ल ष्य ति क `र्त्त

यहाँ पृष्ठ का देवनागरी में पंक्तिशः (line-by-line) रूपान्तरण प्रस्तुत है:

( १०० ) सिद्धान्तकौमुद्याम्-
प्रत्याङ्भ्यां श्रुवः पूर्वस्य कर्ता ।१।४।४० ॥ आभ्यां परस्य शृणोतेर्योगे पूर्वस्य प्रवर्तना-
रूपव्यापारस्य कर्ता संप्रदानं स्यात् ॥ विप्राय गां प्रतिशृणोति आशृणोति वा । विप्रेण मह्यं
देहीति प्रवर्तितः प्रतिजानाति इत्यर्थः ॥ अनुप्रतिगृणश्च ।१।४।४१ ॥ आभ्यां गृणातेः
कारकं पूर्वव्यापारस्य कर्तृभूतमुक्तसंज्ञं स्यात् । होत्रेऽनुगृणाति । प्रतिगृणाति । होता प्रथमं
शंसति तमध्वर्युः प्रोत्साहयतीत्यर्थः ॥ परिक्रयणे संप्रदानमन्यतरस्याम् ।१।४।४४ ॥
नियतकालं भृत्या स्वीकरणं परिक्रयणम् तस्मिन् साधकतमं कारकं संप्रदानसंज्ञं वा स्यात् ॥
शतेन शताय वा परिक्रीतः ॥ तादर्थ्ये चतुर्थी वाच्या * ॥ मुक्तये हरिं भजति क्लृपि
संपद्यमाने च * ॥ भक्तिर्ज्ञानाय कल्पते संपद्यते जायते इत्यादि ॥ उत्पातेन ज्ञापिते च * ॥
वाताय कपिला विद्युत् ॥ हितयोगे च * ॥ ब्राह्मणाय हितम् ॥ क्रियार्थोपपदस्य च
कर्मणि स्थानिनः ।२।३।१४ ॥ क्रियार्था क्रिया उपपदं यस्य तस्य स्थानिनोऽप्रयुज्यमानस्य
तुमुनः कर्मणि चतुर्थी स्यात् ॥ फलेभ्यो याति । फलान्याहर्तुं यातीत्यर्थः ॥ नमस्कुर्मो नृसिंहाय ।
नृसिंहमनुकूलयितुमित्यर्थः ॥ एवं स्वयंभुवे नमस्कृत्येत्यादावपि ॥ तुमर्थाच्च भाववचनात्
।२।३।१५ ॥ भाववचनाश्चेति सूत्रेण यो विहितस्तदन्ताच्चतुर्थी स्यात् ॥ यागाय याति ।
यष्टुं यातीत्यर्थः ॥ नमः स्वस्तिस्वाहास्वधालंवषड्योगाच्च ।२।३।१६ ॥ एभिर्योगे

१ द्विवचननिर्देशेपि 'देवदत्तयज्ञदत्तौ भोज्येताम्' इति भोजनाकर्मत्वस्य प्रत्येकमान्वयवदत्रापि प्रत्येकमनुप-
सर्गयोग इत्यभिप्रेत्योदाहरति-प्रतिशृणोतीति ॥ २ सूत्रे भ्यासो लुक्रमभिप्रेत्योदाहरति-अनुगृणातीति॥
३ तादर्थ्यशब्देनोपकार्योपकारकभाव एव गृह्यत इति उपकारकत्वं च परम्परयापि गृह्यते इति चाभिप्रेत्यो-
दाहरति-मुक्तय इति । ब्राह्मणाय पायसम् इति चास्यैवोदाहरणम् इति भावः ॥ वस्तुतस्तु तादर्थ्येन प्रकृति-
विकृतिभाव एव गृह्यते इति मुक्तये हरिं भजति ब्राह्मणाय पायसम् इत्यादौ तु ‘क्रियया यमभिप्रैति’ इत्य-
नेनैव संप्रदानतेति बोध्यम् ४ 'क्लृपि' इति लुप्तषष्ठ्यन्तम् संपद्यमानो विकारः । तेन विकारवाचकाच्चतुर्थी ।
कल्प्यमाने इत्येव वक्तव्ये 'संपद्यमान' ग्रहणसामर्थ्यात् क्लृपिषदेन तदर्थग्रहणमित्युदाहरति-कल्पते संपद्यत
इत्यादि ॥ ५ 'वाताय कपिला विद्युदातपायातिलोहिनी । पीता वर्षाय विज्ञेया दुर्भिक्षाय सिता भवेत् ।'
इति भाष्योक्तश्लोकः ॥ ६ हितमस्ति इति स्वरूपसत्तान्वाख्यानेपि चतुर्थ्यर्थमिदं वार्तिकम् । तेन बलिमुखरक्षित-
योगेपि ॥ ७ क्रियार्था उपपदं यस्य इति विग्रहेण 'सप्तम्यन्तं क्रियार्थपदं यत्र श्रूयते' इत्यर्थावगमात् ।
'तुमुन्ण्वुलौ क्रियायां क्रियार्थायाम्' इत्याध्येयम् । एवं च 'क्रियायां क्रियार्थायाम्' इत्येतत्संबन्धसूत्रैर्विहि-
तास्तुमुनादयः प्रत्यया गृह्यन्ते । स्थानिपदं चाप्रयुज्यमानार्थकमित्यभिप्रायेणाह-अप्रयुज्यमानस्येति । तुमुन
इति । तुमुनादेरित्यर्थः ॥ ८ आहर्तुमिति । आहारिष्यतीत्यस्य आहारक इत्यस्य चोपलक्षणम् ॥ ९ ‘नम-
स्कराेति देवान्’ इत्यत्रेव 'उपपदविभक्तेः कारकविभक्तिर्बलीयसी' इति द्वितीयाया एव बलीयस्त्वे 'नमस्कुर्मो
नृसिंहाय' इति चतुर्थ्यनुपपन्नेत्याशङ्कायाः समाधानमाह-नृसिंहमनुकूलयितुमिति ॥ एवं च नात्र
चतुर्थ्युपपदविभक्तिः किंतु कारकविभक्तिरेवेति 'विप्रतिषेधे परं कार्यम्' इति चतुर्थ्येव भवतीति भावः ॥
१० 'अव्ययकृतो भावे' इत्युक्तत्वात्तुमुनो भाव एव विधानाद् भावस्यैव तुमर्थत्वात्तद् व्यर्थमेव भाववचन-
ग्रहणं स्वघटितसूत्रविशेषपरमेवेत्याह-इति सूत्रेणेति ॥ अव्ययेभ्यो विहिताया विभक्तेर्लुकापहारनित्यत्वे-
नाव्ययभिन्ना एव भावार्थकाः प्रत्यया ग्राह्या इति बोध्यम् ॥

चतुर्थी स्यात् ॥ हरये नमः ॥ उपपदविभक्तेः कारकविभक्तिर्बलीयसी ॥ नमस्करोति
देवान् ॥ प्रजाभ्यः स्वस्ति । अग्नये स्वाहा । पितृभ्यः स्वधा ॥ अलमिति पर्याप्त्यर्थग्रहणम् । तेन
दैत्येभ्यो हरिरलं प्रभुः समर्थः शक्त इत्यादि ॥ प्रभ्वादियोगे षष्ठ्यपि साधुः । तस्मै प्रभवति ‘स
एषां ग्रामणीरिति निर्देशात् । तेन ‘प्रभुर्बुभूषुर्भूवनत्रयस्येति सिद्धम् ॥ वषडिन्द्राय ॥ चकारः
पुनर्विधानार्थः । तेनाशीर्विवक्षायां परामपि ‘चतुर्थी चाशिषीति’ षष्ठीं बाधित्वा चतुर्थ्येव भवति।
स्वस्ति गोभ्यो भूयात् ॥मन्यकर्मण्यनादरे विभाषाऽप्राणिषु ।२।३।१७॥ प्राणिवर्जे मन्यतेः
कर्मणि चतुर्थी वा स्यात्तिरस्कारे॥ न त्वां तृणं मन्ये तृणाय वा ॥ श्यना निर्देशात्तानादिकयोगे
न-न त्वां तृणं मन्वे ॥ अप्राणिष्वित्यपनीय, नौकाकान्नशुकशृगालवर्जिष्विति वाच्यम् * ॥
तेन ‘न त्वां नावमन्नं वा मन्ये’ इत्यत्राप्राणित्वेऽपि चतुर्थी न । न त्वां शुने मन्ये इत्यत्र प्राणित्वेऽपि
भवत्येव ॥ गत्यर्थकर्मणि द्वितीयाचतुर्थ्यो चेष्टायामनध्वनि ।२।३।१२ ॥ अध्वभिन्ने
गत्यर्थानां कर्मणि एते स्तश्चेष्टायाम् । ग्रामं ग्रामाय वा गच्छति ॥ चेष्टायां किम् ? मनसा हरिं
व्रजति ॥ अनध्वनीति किम् ? पन्थानं गच्छति ॥ गन्त्राधिष्ठितेऽध्वन्येवायं निषेधः । यदा
तूत्पथात्पन्था एवाक्रमितुमिष्यते तदा चतुर्थी भवत्येव । उत्पथेन पथे गच्छति ॥
ध्रुवमपायेऽपादानम् १।४।२४ ॥ अपायो विश्लेषस्तस्मिन्साध्ये ध्रुवमवधिभूतं कारक-
मपादानं स्यात् ॥ अपादाने पञ्चमी ।२।३।२८ ॥ ग्रामादायाति । धावतोऽश्वात्पतति ॥
कारकं किम् ? वृक्षस्य पर्णं पतति ॥ वा जुगुप्साविरामप्रमादार्थानामुपसंख्यानम् * ॥
१ स्वसमभिव्याहृतपदविशेषनिमित्तका विभक्तिरुपपदविभक्तिः । कारकाधिकारीयसंज्ञाविशेषरूपस्वार्थनि-
मित्तका कारकविभक्तिः । तथा च कारकस्य स्वार्थत्वात्तन्निमित्तकविभक्तेरन्तरङ्गत्वम्, स्वसमभिव्याहृतपदान्तर
योगनिमित्तकत्वादुपपदविभक्तेर्बहिरङ्गत्वम् एवं चान्तरङ्गपरिभाषाफलितत्वेऽपि पृथगुपन्यासः प्रपञ्चार्थः ‘अभ्यर्हितं
च’ इत्यनेनैव सिद्धौ ‘वर्णानामानुपूर्व्येण’ ‘भ्रातुश्च ज्यायसः’ इत्यनयोरिवेति न वाचनिकत्वकल्पने गौरवमिति
बोध्यम् ॥ २ ‘स्वस्तिर्भवतु मे नित्यम्’ इति भविष्योत्तरे प्रयोगादनव्ययमपि स्वस्तिशब्दः ॥
३ श्यन्निर्देशो न श्यन्विशिष्टोपादानार्थः किंतु तानादिकव्युत्पत्त्यर्थ एव । तेन दैवादिकादेव श्यन्सत्त्वे प्रत्यया-
न्तरसत्त्वे वा चतुर्थी भवत्येवेति ‘तृणाय मत्वा रघुनन्दनो न’ इति भट्टिप्रयोगोपपत्तिरिति बोध्यम् ॥
४ अपायः संयोगनाशको व्यापार इति संयोगनाशौ स्वरूपसत्ताविव बुद्धिकल्पितावपि गृह्येते इति ‘माथुराः
पाटलिपुत्रेभ्य आढ्यतराः’ इति बुद्धिकल्पितमाथुरपाटलिपुत्रसंयोगनाशमेवाश्रित्य भाष्यकृत्तोक्तं पञ्चमीसाधनं
संगच्छते । असतोपि बुद्धौ कल्पनं भवत्येवेति शशशृङ्गादिशब्दानां प्रातिपदिकत्वसिद्धिः स्थाल्यादीनां कर्तृत्व-
सिद्धिश्चेति बोध्यम् ॥ ५ ध्रुवस्य निश्चलपर्यायत्वे ‘त्रस्तादश्वात्पतितः’ ‘सार्थाद्गच्छतो हीनः’ इत्यादावश्वसार्था-
दीनां निश्चलत्वाभावेनापादानसंज्ञानुपपत्तिमाशङ्क्य ‘न वाध्रौव्यस्याविवक्षितत्वात्’ इति समाधानं कृतवान् वार्ति-
ककारः । तत्र ध्रुवत्वमविवक्षितमिति ध्रुवाध्रुवयोरुभयोरपि संयोगाश्रयत्वेन विवक्षितयोर्बौद्धसंयोगनाशावधित्व-
मात्रविवक्षयाऽपादानत्वसिद्धिरित्यभिप्रायेण व्याचष्टे-ध्रुवमवधिभूतमिति । अवधिभूतत्वेनैव विवक्षितं
चलम् अचलं वापादानसंज्ञमित्यर्थः ॥ ६ निश्चलं विभागावधिं दर्शयति-ग्रामादिति ॥ चलस्याप्यवधि-
त्वमात्रविवक्षाफलं दर्शयितुं विशिनष्टि-धावत इति ॥ धावनकर्त्रश्वापादानकं पतनमिति बोधः ॥
७ वृक्षस्येति । पर्णपतनावधित्वस्य वृक्षे सत्त्वेऽपि यदा ‘वृक्षावधिकं पर्णकर्तृकं पतनम्’ इति बोधे वृक्षस्य पत-
नक्रियायामन्वयित्वेन कारकत्वं तदाऽपादानसंज्ञायां ‘वृक्षात्’ इति पञ्चमी भवत्येव ॥ यदा तु ‘वृक्षसंबन्धिपर्ण-
कर्तृकं पतनम्’ इति बोधे वृक्षस्य पर्ण एव संबन्धित्वेनान्वयः तदा वृक्षस्य क्रियान्वयित्वाभावात्कारकत्वाभावेपि
पञ्चमी मा भूदिति ‘कारकम्’ इत्युपात्तम् ॥ ८ ‘दुःखोऽधर्मो नानेन कृत्यमस्ति’ इति बुद्ध्या संप्राप्य निवर्तते
इत्येव बौद्धविभागासिद्धापादानसंज्ञानुवादकं वार्तिकमाह-जुगुप्सेति ॥ पापापादानकं जुगुप्सनं विरमणम् वेति बोधः ॥

पापाज्जुगुप्सते विरमति । धर्मात्प्रमाद्यति ॥ भीत्रार्थानां भयहेतुः । १।४।२५ ॥
भयार्थानां त्राणार्थानां च प्रयोगे भयहेतुरपादानं स्यात् ॥ चोराद् बिभेति । चोरात्त्रायते ॥
भयहेतुः किम् ? अरण्ये बिभेति त्रायते वा ॥ पराजेरसोढः । १।४।२६ ॥ पराजेः प्रयोगेऽ-
सह्योऽर्थोऽपादानं स्यात् ॥ अध्ययनात्पराजयते । ग्लायतीत्यर्थः ॥ असोढः किम् ?ः शत्रूनप-
राजयते । अभिभवतीत्यर्थः ॥ वारणार्थानामीप्सितः । १।४।२७ ॥ प्रवृत्तिविघातो
वारणम् । वारणार्थानां धातूनां प्रयोगे ईप्सितोऽर्थोऽपादानं स्यात् ॥ यवेभ्यो गां वारयति ॥
ईप्सितः किम् ? यवेभ्यो गां वारयति क्षेत्रे ॥ अन्तर्धौ येनादर्शनमिच्छति । १।४।२८ ॥
व्यवधाने सति यत्कर्तृकस्यात्मनो दर्शनस्याभावमिच्छति तदपादानं स्यात् ॥ मातुर्निलीयते
कृष्णः ॥ अन्तर्धौ किम् ? चौरान्न दिदृक्षते ॥ इच्छतिग्रहणं किम् ? अदर्शनेच्छायां सत्यां
सत्यपि दर्शने यथा स्यात् ॥ आख्यातोपयोगे । १।४।२९ ॥ नियमपूर्वकविद्यास्वीकारे
वक्ता प्राक्संज्ञः स्यात् ॥ उपाध्यायादधीते ॥ उपयोगे किम् ? नटस्य गाथां शृणोति ॥
जनिकर्तुः प्रकृतिः । १।४।३० ॥ जायमानस्य हेतुरपादानं स्यात् ॥ ब्रह्मणः प्रजाः
प्रजायन्ते ॥ भुवः प्रभवः । १।४।३१ ॥ भवनं भूः । भूकर्तुः प्रभवस्तथा ॥ हिमवतो गङ्गा
१ भीत्राशब्दौ संपदादित्वाद्वन्तात्क्विबन्तौ भयत्राणार्थौ । ततो बहुव्रीहिल्लब्धमर्थमाह-भयार्थानामिति ।
२ अरण्यं न भयहेतुः किं तु तत्स्था व्याघ्रादय एवेति भावः ॥ ३ परापूर्वकजयतेर्निवृत्त्यङ्गासाध्यतापर्याया-
सह्यतासाधकग्लानौ न्यूनीकरणानुकूलाभिभवे च शक्तिः । तत्राद्ये ग्लानेः कर्तृनिष्ठत्वादकर्मकत्वम् । तत्रैवार्धे
यत्रासाध्यतासाधिका ग्लानिस्तत्रापादानसंज्ञा । अत एव भाष्यकृता 'दुःखमध्ययनम् दुर्धरं च' इति
बुद्ध्या संप्राप्य निवर्तते' इत्येवं ग्लानिसाध्यनिवृत्तिमादायैवापादानसंज्ञां संसाध्यैतत्सूत्रं प्रत्याख्यायि ॥
एवं चासोढशब्दस्यासाध्यपर्यायता ध्वनिता ॥ द्वितीये तु सकर्मकत्वम्, तस्यात्र न ग्रहणम् । 'विपराभ्यां जेः'
इत्यत्र तूभयोरेव ग्रहणमिति लक्ष्यानुसारिव्याख्यानमेवात्र शरणमिति बोध्यम् ॥ निवृत्तिजनके न्यूनीभवनप-
र्यायासह्यताविवक्षायामपादानत्वमध्ययनात्पराजयते इत्यादौ निवर्तनाजनकन्यूनीकरणपर्यायसह्यताविवक्षायां शत्रू-
न्पराजयते इत्यादौ ॥ अध्ययनात्पराजयत इत्यत्राध्ययनपदमध्ययनजन्यदुःखपरम्, शत्रुपदमपि शत्रुजन्य-
दुःखपरमेव । तत्र यदीयदुःखेऽसह्यत्वविवक्षा तदपादानम् । यदीयदुःखेऽसह्यताविवक्षा न तन्नापा-
दानमिति सारम् ॥ ४ क्षेत्रस्य नेप्सितत्वम्, किंतु क्षेत्रस्थानां यवानामेवेति भावः ॥ ५ अन्तर्धौ
इति 'यस्य च भावेन' इति सप्तमी । येनेति कर्तरि तृतीया सौत्री । दर्शनकर्मणोऽन्यस्यानुपादानाद्
'आत्मनः' इत्यस्य कर्मत्वं प्रत्यासत्त्या लभ्यते इति सकलमभिप्रेत्याह-यत्कर्तृकस्यात्मनो दर्शनाभा-
वम् इति ॥ ६ 'यद्यहं चोरानपश्येयम्, तर्हि चोरा अपि मां पश्येयुः' इति हेतोश्चोरकर्तृकस्यात्मकर्मक-
दर्शनस्याभावेच्छयैव चोरान्न दिदृक्षतीत्यत्र प्राप्ता चोरशब्दस्यापादानसंज्ञा अन्तर्ध्यभावान्नेति भावः ॥
७ 'येन' इत्यस्याभावेऽदर्शनेच्छोरेवापादानसंज्ञा स्यादिति बोध्यम् ॥ ८ नटगाथाश्रवणं न नियमपूर्वक-
मिति भावः । नटच्छात्रस्य तु नटगाथाश्रवणेऽप्युपयोग एवेति बोध्यम् ॥ ९ प्रकृतिशब्देनोपादानकारणमेव
गृह्यते । 'पुत्रात् प्रमोदो जायते' इत्यत्र तु पुत्रसौशील्यादिज्ञानपरमेव पुत्रपदमिति बोध्यम् ॥ 'आदित्याज्जायते
वृष्टिः' इत्यत्रापि विलक्षणधर्मपरतैवादित्यपदस्येति बोध्यम् ॥ मूर्तमेवोपादानमिति तु नाग्रहः ॥ 'जनि'
इत्यत्र षष्ठ्याः सौत्रो लुक् ॥ १० प्रभवः प्रथमप्रकाशस्थानम् ॥ इमानि सर्वाणि अपादानसंज्ञासूत्राणि बौद्ध-
विभागसिद्धापादानसंज्ञानुवादकानि ॥

प्रभवति । तत्र प्रकाशत इत्यर्थः ॥ ल्यब्लोपे कर्मण्यधिकरणे च * ॥ प्रासादात्प्रेक्षते ।
आसनात्प्रेक्षते । प्रासादमारुह्य आसने उपविश्य प्रेक्षत इत्यर्थः । श्वशुराज्जिह्वेति । श्वशुरं
वीक्ष्येत्यर्थः ॥ गम्यमानापि क्रिया कारकविभक्तीनां निमित्तम् । कस्मात्त्वम् नद्याः ॥ यतश्चा-
ध्वकालनिर्माणं तत्र पञ्चमी * ॥ तद्युक्तादध्वनः प्रथमासप्तम्यौ * ॥ कालात्स-
प्तमी च वक्तव्या * ॥ वनाद्ग्रामो योजनं योजने वा । कार्त्तिक्या आग्रहायणी मासे ।
अन्यारादितरर्तेदिक्शब्दाञ्चूत्तरपदाजाहियुक्ते । २।३।२९ ॥ एतैर्योगे पञ्चमी स्यात् ।
अन्य इत्यर्थग्रहणम् । इतरग्रहणं प्रपञ्चार्थम् । अन्यो भिन्न इतरो वा कृष्णात् । आराद्वनात् ।
ऋते कृष्णात् । पूर्वो ग्रामात् ॥ दिशि दृष्टः शब्दो दिक्शब्दः । तेन संप्रति देशकालवृत्तिना
योगेऽपि भवति । चैत्रात्पूर्वः फाल्गुनः ॥ अवयववाचियोगे तु न । ‘तस्य परमाम्रेडितमिति
निर्देशात् । पूर्वं कायस्य ॥ अञ्चूत्तरपदस्य तु दिक्शब्दत्वेऽपि षष्ठ्यतसर्थेति षष्ठीं बाधितुं
पृथग्ग्रहणम् । प्राक् प्रत्यग्वा ग्रामात् । आच्, दक्षिणा ग्रामात् । आहि, दक्षिणाहि ग्रामात् ।
अपादाने पञ्चमीति सूत्रे ‘कार्त्तिक्याः प्रभृतीति भाष्यप्रयोगात् प्रभृत्यर्थयोगे पञ्चमी—भवात्प्र-
भृति आरभ्य वा सेव्यो हरिः ॥ अपपरीबहिरिति समासविधानाज्ज्ञापकाद्बहिर्योगे पञ्चमी–ग्रामा-
द्वहिः ॥ अपपरी वर्जने । १।४।८८ ॥ एतौ वर्जने कर्मप्रवचनीयौ स्तः ॥ आङ् मर्यादा-
वचने । १।४।८९ ॥ आङ् मर्यादायामुक्तसंज्ञः स्यात् । वचनग्रहणादभिविधावपि ॥
पञ्चम्यपाङ्परिभिः । २।३।१० ॥ एतैः कर्मप्रवचनीयैर्योंगे पञ्चमी स्यात् । । अप हरेः

१ प्रासादात् प्रेक्षणं तेजोरूपं चक्षुरिन्द्रियम् अपक्रामति । ततो विषयेण संयोगात् विषयप्रत्यक्षमिति अपादा-
नसंज्ञामूलिकैव पञ्चमी सिद्धा ॥ २ श्वशुरं वीक्ष्य ‘श्वशुरो मां मादर्शीत्’ इति बुद्ध्या निवर्तते इति बौद्धमपादान-
त्वमेव ॥ ३ ‘कस्माद्’ इति प्रश्ने ‘आगतः’ इत्युत्तरे च ‘आगतः’ इत्यध्याहारेणैवापादानत्वमस्त्येवेति बोध्यम् ॥
४ ‘योजनम्’ इत्यत्र ‘वर्तते’ इत्यध्याहारेण प्रथमा सिद्धा ॥ ५ योजने मासे इत्यत्र ‘गते’ इत्यध्या-
हारेण ‘यस्य च भावेन’ इति सप्तमी सिद्धा ॥ ६ अन्य इत्यर्थग्रहणमिति । यदीत्यादिः ॥ इतरेति
‘तर्हि’ इत्यादिः । ‘स्यात्’ इति शेषः ॥ परं तु नैतद्युज्यते ‘स्वं रूपम्’ इत्यस्य बाधापत्तेः । ‘क्रुधद्रुहेर्ष्यासूया-
र्थानाम्’ इत्याद्यर्थपदवैयर्थ्यापत्तेः । तस्मादत्र स्वरूपस्यैव ग्रहणम् । अत एव ‘घटः पटो न’ इत्यादौ न पञ्चमी ॥
घटाद्भिन्न इत्यत्र पञ्चमी तु ‘घटाद् भेदः’ इत्यत्रेव भिद्धात्वर्थविभागमादायापादानत्वेनैव सिद्धेति बोध्यम् ।
७ दृष्टः सर्वजनप्रसिद्ध्या रूढः । तेन ककुप्काष्ठैन्द्रीप्रभृतयो न गृह्यन्ते ॥ ८ यथा संप्रति दिग्वाचकत्वा-
भावेपि देशकालवृत्तियोगे भवति तथा ‘पूर्वापराधरोत्तरम्’ इति शास्त्रनिर्देशादवयववाचियोगेपि स्याद्, अत
आह-अवयवेति ॥ अवयविवाचकान्नेति ज्ञापितार्थः ॥ अत एव ‘पूर्वे नाभेः कायस्य ‘इति प्रत्युदाहरणे ‘नाभेः’
इत्यत्र पञ्चमी वक्ष्यते तत्र नाभेरवयवित्वाभावादेव पञ्चमीति बोध्यम् ॥ ९ पृथग्ग्रहणमिति । ‘वदन्ति
तन्न समीचीनम्, तत्र प्रत्ययग्रहणेन श्रूयमाणप्रत्यय एव तत्प्रवृत्तेरङ्गीकारेणाश्रूयमाणप्रत्यये तत्प्रवृत्तेरनङ्गीकारस्य
तत्र भाष्ये ध्वनितत्वात्’ इति शेषः ॥ १० प्रभृत्यर्थेति । ‘मेरुपृष्ठादारभ्य ध्रुवपर्यन्तम्’ ‘अवीचिमारभ्य
मेरुपृष्ठपर्यन्तम्’ इति योगसूत्रभाष्यप्रयोगाद् ‘आरभ्य’ इत्येतद्योगे द्वितीयापञ्चम्यौ साधू इति बोध्यम् ॥
११ वचनग्रहणादिति । ‘मर्यादायाम्’ इत्येव वाच्ये ‘मर्यादावचने’ इति गुरुभूतन्यासेन ‘मर्यादाया वचनं
कथनं यस्मिन्नर्थसंघाते’ इति विग्रहेण तादृग् अर्थसंघातः ‘मर्यादाभिविध्योः’ इत्यत्रोक्त एव गृह्यत इत्यभिप्रे-
त्याह-अभिविधावपीति ॥

( १०४ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्-
परि हरेः संसारः । परिरत्र वर्जने । लक्षणादौ तु-हरिं परि ॥ १ आ मुक्तेः संसारः । २ आ सक-
लाद्ब्रह्म ॥ प्रतिः प्रतिनिधिप्रतिदानयोः । १।४।९२ ॥ एतयोरर्थयोः प्रतिरुक्तसंज्ञः
स्यात् ॥ प्रतिनिधिप्रतिदाने च यस्मात् ।२।३।११ ॥ अत्र कर्मप्रवचनीयैर्योगे पञ्चमी
स्यात् । प्रद्युम्नः कृष्णात्प्रति । तिलेभ्यः प्रतियच्छति माषान् ॥ अकर्तॄणे पञ्चमी ।२।३।
२४ ॥ ४ कर्तृवर्जितं यदृणं हेतुभूतं ततः पञ्चमी स्यात् ॥ शताद्बद्धः ॥ अकर्तरि किम् ? शतेन॑६
बन्धितः ॥ विभाषा गुणेऽस्त्रियाम् ।२।३।२५ ॥ गुणे७ हेतावस्त्रीलिङ्गे पञ्चमी वा स्यात् ॥
जाड्याज्जाड्येन वा बद्धः ॥ गुणे किम् ? धनेन कुलम् ॥ अस्त्रियां किम् ? बुद्ध्या मुक्तः ॥
विभाषेति योगविभागादगुणे स्त्रियां च क्वचित् । धूमादग्निमान् । नास्ति घटोऽनुपलब्धेः ॥
पृथग्वि नानानाभिस्तृतीयाऽन्यतरस्याम् ॥ २।३।३२ ॥ एभिर्योगे तृतीया स्यात्पञ्चमी-
द्वितीये च ॥ अन्यतरस्यांग्रहणं समुच्चयार्थम् । पञ्चमीद्वितीये अनुवर्तेते१० ॥ पृथग् रामेण
रामात् रामं वा । एवं विना नाना ॥ करणे च स्तोकाल्पकृच्छ्रकतिपयस्यासत्त्ववचनस्य
।२।३।३३ ॥ ११एभ्योऽद्रव्यवचनेभ्यः करणे तृतीयापञ्चम्यौ स्तः ॥ स्तोकेन स्तोकाद्वा मुक्तः ।
द्रव्ये तु-स्तोकेन विषेण हतः ॥ दूरान्तिकार्थेभ्यो द्वितीया च । २ । ३ । ३५ ॥ एभ्यो
द्वितीया स्याच्चात्१२पञ्चमीतृतीये ॥ प्रतिपदिकार्थमात्रे विधिरयम् । ग्रामस्य दूरं दूरात् दूरेण
१ आ मुक्तेरिति । तेन विनारूपायां मर्यादायामत्राङ् । अर्थात् मुक्तितः प्रागेव संसारः मुक्तिदशायां
संसाराभाव इति भावः ॥ २ आ सकलादिति । तेन सहरूपायाम् अभिविधावत्राङ् । ब्रह्मणः सकले
सत्ता, न क्वाप्यभाव इति भावः ॥ ३ तत्कार्यकर्ता प्रतिनिधिः । यथा कृष्णोचितकार्यकर्ता प्रद्युम्नः कृष्णप्रति-
निधिः ॥ गृहीतवस्तुसममूल्यवस्तुप्रत्यर्पणं प्रतिदानम् ॥ ४ कर्तृवर्जितमिति । कर्तृसंज्ञावर्जितमित्यर्थः ॥
हेतुतृतीयायां प्राप्तायां पञ्चमी विधीयते ॥ ५ शतहेतुकबन्धनार्श्रय इति बोधः ॥ ६ शतेन बन्धित
इत्यत्र प्रयोज्यकर्तोत्तमर्णः । शतं तु बन्धनकर्तुरुत्तमर्णप्रयोजकत्वादद्धेतुसंज्ञासमन्वितकर्तृसंज्ञाविशिष्टमिति कर्तृ-
संज्ञावर्जितत्वाभावान्नैव पञ्चमीति शतप्रयोज्यधनिकर्तृकबन्धनार्होऽधमर्ण इति बोध्यम् ॥ ७ 'सत्त्वे निवि-
शतेऽपैति पृथग्जातिषु दृश्यते । आधेयश्चाक्रियाजश्च सोऽसत्त्वप्रकृतिर्गुणः ॥' इति लक्षित
एव गुणो गृह्यते इति केचित् ॥ अन्ये तु पराश्रितत्व