सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
बृहद्विमानशास्त्रम् / वैमानिक शास्त्र (महर्षि भरद्वाज - पं. ब्रह्ममुनि परिव्राजक सविस्तार हिन्दी व्याख्या)

बृहद्विमानशास्त्रम् / वैमानिक शास्त्र (महर्षि भरद्वाज - पं. ब्रह्ममुनि परिव्राजक सविस्तार हिन्दी व्याख्या)

Brihad Viman Shastra / Vaimanika Shastra of Maharshi Bharadvaja

महर्षि भरद्वाज (टीकाकार: पं. ब्रह्ममुनि परिव्राजक) द्वारा

DevanagariHindipublished368 पृष्ठ

पृष्ठ 65, कुल 368 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 65

४२ ] [ बृहद् विमानशास्त्र
तत् सङ्गृह्याथ विधिवत् क्षालयित्वा तत परम् ।
पञ्चतैलेश्चतुर्द्रवै काषायैस्सप्तभिस्तथा ॥ १४१ ॥
पृथक् पृथग् गालयित्वा लोहं पश्चात् समाहरेत् ।
जो कि पृथक् पृथक् विधान से संक्षेप से निरूपित किया जाता है । उनमें प्रथम सोम लोहे
के शोधन क्रम को कहा जाता है, सोम लोहे को लेकर पाचक यन्त्र में भर दे २७ दर्जे के उष्ण वेग से
पकावे द्रव से जम्बीरी निम्बू, लिकुचलटलथडल, व्याघ्र—करञ्जवा या लाल एरण्ड, चिञ्चा—इमली,
जम्बू—जामुन के रसों से विस्तृत मुख वाले नांलयन्त्र से दिन भर पकावे उसे विधिवत् लेकर धोकर पांच
तैल्रों में चार द्राव—टङ्कण द्राव आदि से सात काढ़ों से पृथक् पृथक् लोहे को गलाकर लेले ॥१३८-१४१॥
तदुक्तं दर्पणप्रकरणे—वह कहा है दर्पण प्रकरण में—
गुञ्जा कञ्जलचञ्चुकुञ्जरकरञ्जादितैलेस्तथा ।
प्राणक्षारविरञ्चिकञ्चुकिखुरद्रावैश्च शुद्धे क्रमात् ॥
हिङ्गूपर्पटिघोटिकावरजटामासी विदाराराङ्गिणी ।
मत्स्याक्षीरवररक्तकण्टकुवररीकाषायतश्शोधयेत् ॥
गुञ्जा—घूंघची, कञ्जल ?—कञ्जर—आंवला, चञ्चु—एरण्ड, कुञ्जर—पीपल या कण्टकुचई ?,
करञ्ज—करञ्जवा आदि के तैलों से प्राणक्षार–नौसादर†, विरञ्चि ?–सज्जी क्षार ? कञ्चुकि-यव—यवक्षार,
खुरक्षारसे शुद्ध हुए । हींग, पर्पटि–पर्पटी पद्मावती सुगन्धद्रव्य, घोटिका–सुपारीफल, जटामांसी—बालछड़,
विदाराराङ्गिणी ?—विदारण—कनिगर गन्ध वृत्त या बिदारीकन्द ?, मत्स्याक्षी—मछेली, रक्तकण्ठकुवरी—
लाल रंग का थूहर के काढ़ों से शोधे ॥
एवमुक्त्वा सोमलोहशुद्धिक्रममत परम् ।
सोण्डालारुख्यलोहस्य शोधनक्रममुच्यते ॥ १४२ ॥
पाचनादिक्रियास्सर्वनालयन्त्रान्तमादरात् ।
सोण्डालस्य यथाशास्त्रं कर्तव्यं सोमलोहवत् ॥ १४३ ॥
द्रवकाषायतैलादिसंस्कारो भिद्यते क्रमात् ।
षड्द्रावैस्सप्ततैलेश्च काषायै पञ्चभिस्तथा ॥ १४४ ॥
प्रत्येकं गालयेत् तै. पश्चात्ल्लोहं समाहरेत् ।
इस प्रकार सोम लोह के शुद्धिक्रम को कह कर उससे आगे सोण्डाल लोहे का शोधन कहा
जाता है । सोण्डाल की पाचन आदि क्रिया सब नांलयन्त्र तक की ठीक सोम लोहे की भांति यथाशास्त्र
कहनी चाहिये । द्रव काषाय तैल आदि संस्कार ही भिन्न होता है, ६ द्रवों ७ तैल्रों ५ कषायों से प्रत्येक
को गलावे फिर लोहे को ले ले ॥ १४२-१४४ ॥
उक्तं हि संस्कारदर्पणे—कहा ही है संस्कारदर्पण में—
इ गालगौरीसुवराटिकास्तथा मुद्रीरताप्योल्वणशुद्धतैले. ।
तथैव चाङ्कोलसुमुष्टिषल्ल भल्लातकाकोलविरञ्चकद्रवैः ॥
† नूसार या नरसार प्राण है, प्राणनामक क्षार या प्राणो का क्षार है मूत्र, अत प्राण क्षार मूत्र क्षार—
"नूसार, नरसारः, (नोसादर) लोहद्रावकस्तथा" (रसरत्नारङ्गिणी) ।