बृहद्विमानशास्त्रम् / वैमानिक शास्त्र (महर्षि भरद्वाज - पं. ब्रह्ममुनि परिव्राजक सविस्तार हिन्दी व्याख्या)
Brihad Viman Shastra / Vaimanika Shastra of Maharshi Bharadvaja
महर्षि भरद्वाज (टीकाकार: पं. ब्रह्ममुनि परिव्राजक) द्वारा
पृष्ठ 312, कुल 368 में से
संदर्भ में पढ़ेंसुन्दरविमान ] [ २८६
अधोभागस्थयन्त्राणां वातधूमो ( ?रे ) ष्ण्यकैः क्रमात् ।
विमानस्योर्ध्वगमनं भवत्येव न संशयः ॥ ३६५ ॥
अत्यन्त उष्णवेग के उपसंहारार्थ सर्वत्र पार्श्वों में विधिवत् लपेटकर पश्चात् कीलों से सुदृढ
बन्द करे पुनः अत्युष्णवेग को दो नालें प्रसलें—रोक लें । विमान के सम्मुख भाग में स्थित वायु के
विभञ्जन में वात को विभक्त करने वाली कीलों को भी शास्त्र से यथावसर वातसंख्या के अनुसार
संस्थापित करे । इस चतुर्मुखो औष्ण्यक यन्त्र को यथाविधि बनाकर विमानके मध्यप्रदेशमें सुदृढ स्थापित
करे, अधोभागस्थ यन्त्रों—वातधूमौष्ण्यकों से क्रमश निःसंशय विमान का ऊर्ध्वगमन होता
है ॥ ३६१-३६५ ॥
पश्चाद् विमानगमने धूमादीनां यथाक्रमम् ।
वेगप्रमाणं निश्चित्य गणितागमतः क्रमात् ॥ ३६६ ॥
गमने व्योमयानस्य वेगमत्र निरूप्यते ।
छोटिकावच्छिन्नकाले यन्त्राद् धूमोद्गमात् स्वतः ॥ ३६७॥
लिङ्गानां द्विसहस्रं च शतं पश्चाच्च त्रयोदश ।
एतत्प्रमाणतो धूमवेगस्सञ्जायते ध्रुवम् ॥ ३६८ ॥
तथैव वातप्रसारणयन्त्रादपि च क्रमात् ।
पञ्चशतोत्तरद्विसहस्रलिङ्गप्रमाणत ॥ ३६६ ॥
छोटिकावच्छिन्नकाले वातवेग प्रजायते ।
तथैव नालस्तम्भाच्च लिङ्गानां षट्शतं क्रमात् ॥ ३७० ॥
वायुवेगस्स्वभावेन जायते नात्र संशयः ।
पश्चात् विमान के गमन में—चलने में धूम आदि का वेगप्रमाण यथाक्रम गणितशास्त्र से
निश्चय करके व्योमयान के गमन में यहां वेग निरूपित किया जाता है—दिखाया जाता है । चुटकी
बजाने जितने काल में धूमोद्गम यन्त्र से स्वतः दो सहस्र एक सौ तेरह २११३ लिङ्क (डिग्री) प्रमाण
से धूमवेग हो जाता है, इसी प्रकार वातप्रसारणयन्त्र से भी २५०० लिङ्क (डिग्री) से चुटकी बजाने
जितने समय में वायु का वेग हो जाता है ऐसे ही नालस्तम्भ से भी ६०० लिङ्क (डिग्री) वायुवेग
निःसंशय स्वभाव से हो जाता है ॥ ३६६-३७०॥
एवंप्रकारतो पीठस्थाद्योन्यन्त्रैः पृथक् पृथक् ॥ ३७१ ॥
वातो ( ?रे ) ष्ण्यधूमवेगाश्च उत्पद्यन्ते क्षणान्तरात् ।
एवमेव व्योमयानस्योर्ध्वभागेपि च क्रमात् ॥ ३७२ ॥
चातुर्मुखौष्ण्यकयन्त्राच्चोष्ण्यवेगस्स्वभावतः ।
चतुश्शतोत्तरत्रिसहस्रलिङ्गप्रमाणत ॥ ३७३ ॥
छोटिकावच्छिन्नकाले जायते नात्र संशयः ।
चातुर्मुखौष्ण्यवेगाच्च वातधूमोष्ण्यकैस्तथा ॥ ३७४ ॥