बृहद्विमानशास्त्रम् / वैमानिक शास्त्र (महर्षि भरद्वाज - पं. ब्रह्ममुनि परिव्राजक सविस्तार हिन्दी व्याख्या)
Brihad Viman Shastra / Vaimanika Shastra of Maharshi Bharadvaja
महर्षि भरद्वाज (टीकाकार: पं. ब्रह्ममुनि परिव्राजक) द्वारा
पृष्ठ 308, कुल 368 में से
संदर्भ में पढ़ेंसुन्दरविमान ] [ २८५
त्रीणि सन्धारेयेत्साम्यात् सुदृढं सरलं यथा ॥ ३२२ ॥
जलोष्ण्यधूमबन्धनार्थं प्रथमं चक्रकीलकम् ।
धूमराशिं कल्पयितुं द्वितीयं चक्रमीरितम् ॥ ३२३ ॥
तत्पुरोभागस्थधूमकुण्डकोशेतिवेगतः ।
पूरणार्थं धूमराशेस्तृतीयं चक्रमीरितम् ॥ ३२४ ॥
धूमपूरककोषष्ड्वितस्त्यायामसम्र्म्मितम् ।
चतुर्वितस्त्युन्नत स्यादिति शास्त्रविनिर्णय ॥ ३२५ ॥
उससे तप्त हुआ जल औष्ण्य धूम—गरम धूंआं रूप हो जावे, जलकोश ८ बालिश्त कहा जाता
है, तीन चक्रकील की तीन नालें जलकोश में समान सरल लगा दे । जलोष्ण्य धूम के रोकने को प्रथम
चक्रकील है, धूमराशि को समर्थ करने को दूसरा चक्र कहा है, उसके सामने वाले भाग के धूमकुण्ड कोश
में अतिवेग से धूमराशि के पूरणार्थ तृतीय चक्र कहा है। धूमपूरक कोश ६ बालिश्त लम्बा ४ बालिश्त
ऊंचा यह शास्त्र का निर्णय है ॥ ३२१-३२५ ॥
औष्ण्यधूमं पूरयितुं धूमकोशे यथाविधि ।
चक्रकीलकान् विशेषेण स्थापयेत् सप्रमाणतः ॥ ३२६ ॥
जलकोशोपरि ततो गोपुराकारतः क्रमात् ।
कुर्यादावरणं सम्यक् सुदृढं सरलं यथा ॥ ३२७ ॥
एतदावरणस्योद्घाटने सम्बन्धनेपि च ।
यथा स्यात् सरलं तद्वत् कीलकानि नियोजयेत् ॥ ३२८ ॥
धूमपूरककोशस्य पुरोभागे यथाविधि ।
यथेष्टं धूमसञ्चोदनार्थं तद्वन्धनार्थं च ॥ ३२६ ॥
सरन्ध्रं पट्टिकाचक्रद्वयं तत्र नियोजयेत् ।
एतच्चक्रभ्रमणार्थं सरलं स्याद् यथा तथा ॥ ३३० ॥
धूमकोश में औष्ण्य धूम—गरम धूंआं भरने को यथाविधि चक्रकीलों को सप्रमाण विशेषरूप से
स्थापित करे फिर जलकोश के ऊपर गोपुर-गवाक्ष आवरण—ढक्कन सरल दृढ कर दे, इस आवरण के
खोलने और बन्द करने में सरलता हो इस प्रकार कीलें नियुक्त करे, धूमपूरक कोश के सामने वाले
भाग में यथाविधि यथेष्ट धूम को धकेलने और बन्द करने को छिद्रसहित दो पट्टिका चक्र नियुक्त करे,
इस चक्र के भ्रमणार्थ जैसे सरलता हो वैसे—॥ ३२६-३३० ॥
सन्धारयेद् भ्रमशिककीलकान्सुदृढान् क्रमात् ।
धूमपूरककुण्डस्य पूर्वभागे तत परम् ॥ ३३१ ॥
वातायनशलाकानष्टाङ्गुलान् मानतस्ततः ।
एकैकमेकाङ्गुलप्रदेशे सस्थापयेद् दृढम् ॥ ३३२ ॥