सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
बृहद्विमानशास्त्रम् / वैमानिक शास्त्र (महर्षि भरद्वाज - पं. ब्रह्ममुनि परिव्राजक सविस्तार हिन्दी व्याख्या)

बृहद्विमानशास्त्रम् / वैमानिक शास्त्र (महर्षि भरद्वाज - पं. ब्रह्ममुनि परिव्राजक सविस्तार हिन्दी व्याख्या)

Brihad Viman Shastra / Vaimanika Shastra of Maharshi Bharadvaja

महर्षि भरद्वाज (टीकाकार: पं. ब्रह्ममुनि परिव्राजक) द्वारा

DevanagariHindipublished368 पृष्ठ

पृष्ठ 304, कुल 368 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 304

सुन्दरविमान ] [ २८१
कुर्याद् गृहाणि विधिवत्पूर्वोक्तशकुने यथा ॥ २८३ ॥
द्वात्रिंशदङ्गयन्त्राणां स्थानानि च यथाक्रमम् ।
चातुर्मुखोष्ण्यकयन्त्रस्थापनार्थं यथाविधि ॥२८४॥
तद्गृहाणां मध्यदेशे चतुरश्राकृतिर्यथा ।
त्रिंशद्वितस्त्यायामप्राङ्ग (ङ्क ?) ण परिकल्पयेत् ॥ २८५ ॥
अत्रैव स्थापयेत्सम्यक् चातुर्मुखोष्ण्ययन्त्रकम् ।
धूमोद्गमयन्त्रों को ढक कर विमान का आवरण—आच्छादन करने को शकुनविमान की
भांति कुड्य—दीवारें बनावें सुन्दर विमान का आवरण भी यथाविधि राजलोह से ही करे अन्यथा
निष्फल हो जावे । फिर घरों–कमरों की जितनी संख्या कही हो उतनी संख्या में आवरण यथाक्रम
विभागशः करे उतनी संख्या में घर भी शकुनविमान की भांति ३२ अङ्गयन्त्रों के स्थान भी यथाक्रम करे,
चारमुखवाला यथाविधि औष्ण्य यन्त्र स्थापनार्थ उन घरों के मध्य देश में चोकोर ३० बालिश्त लम्बा
चौडा प्राङ्गण—आङ्गन स्थल–फर्श बनावे यहां ही चातुर्मुखोष्ण्ययन्त्र स्थापित करे ॥ २८०-२८५ ॥
एतदुक्तं यन्त्रसर्वस्वे—यह यन्त्रसर्वस्व में कहा है—
चातुर्मुखोष्ण्ययन्त्ररचना कुण्डोदरेण हि ॥ २८६ ॥
कर्तव्यमिति शास्त्रेषु प्रवदन्ति मनीषिणः ।
चातुर्मुखोष्ण्ययन्त्ररचना कुण्डोदर लोहे से करनी चाहिए ऐसा शास्त्रों में मनीषीजन
कहते हैं ॥२८६॥
कुण्डोदरलोहमुक्तं लोहसर्वस्वे—कुण्डोदर लोहा कहा है लोहसर्वस्व ग्रन्थ में—
सोमकञ्चुकशुण्डाललोहान्* शुद्धान् यथाविधि ॥ २८७ ॥
क्रमात्त्रिंशत्पञ्चचत्वारिंशद्विशांशतः क्रमात् ।
सम्पूर्य पदममूषाया कुण्डे छत्रमुखाभिधे ॥ २८८ ॥
संस्थाप्य वासुकी भस्त्रात्सम्यग्वेगाद् यथाविधि ।
षोडशोत्तरसप्तशतोष्णाकक्ष्यप्रमाणतः ॥ २८६ ॥
भ्रानेत्रान्तं गालयित्वा यन्त्रे सम्पूरयेच्छनं ।
एवकृते नीलवर्णं सुसूक्ष्मं भारवर्जितम् ॥ २९० ॥
द्विसहस्रकक्ष्योष्णवेगसहं सुरुचं दृढम् ।
सहस्रघिनशतघ्नीभिरुच्छेद्यं चातिशीतलम् ॥ २९१ ॥
भवेत् कुण्डोदर नामलोहं कृतवंगजम् ।
एतल्लोहेन विधिवत् कुर्यात् यन्त्रं मनोहरम् ॥ २९२ ॥
एतदौष्ण्ययन्त्राणां रचनादौ विनिश्चितम् ।

  • 'पूनाफोटो पाठ. परन्तु कुण्टार्कलोहश्च विशोधितम्' हस्तलेखपाठ ।