बृहद्विमानशास्त्रम् / वैमानिक शास्त्र (महर्षि भरद्वाज - पं. ब्रह्ममुनि परिव्राजक सविस्तार हिन्दी व्याख्या)
Brihad Viman Shastra / Vaimanika Shastra of Maharshi Bharadvaja
महर्षि भरद्वाज (टीकाकार: पं. ब्रह्ममुनि परिव्राजक) द्वारा
पृष्ठ 301, कुल 368 में से
संदर्भ में पढ़ें२७८ ] [ बृहद् विमानशास्त्र
वाताकर्षणनालस्य यातायातमपि क्रमात् ।
भस्त्रिकामुखवाताकर्षणनालप्रकर्षणात् ॥२५२॥
प्रभवेद् वेगत्तो वाताकर्षणं तन्मुखान्तरात् ।
एव त्रिचक्रनालस्तम्भेषु वातापकर्षणम् ॥२५३॥
यथा भवेत् तथा सर्वकीलकानि यथाक्रमम् ।
सन्धारयेद् विशेषेण तत्तत्स्थानेषु शास्त्रतः ॥२५४॥
विंशत्कक्ष्योष्णवेगेन कीलकानां परिभ्रमः ।
त्रिचक्रनालस्तम्भेषु यथा भवति तत्क्षणात् ॥२५५॥
क्रमात् सञ्जायते वायुरन्तर्नालस्तस्वभावतः ।
शतप्रेङ्खणमानेन तथैव हि विशेषतः ॥२५६॥
भस्त्रिकामुखयन्त्रेभ्यश्चापि वायुस्स्वभावतः ।
जायते द्विसहस्रप्रेङ्खणमानेन निर्मलः ॥२५७॥
क्रमादेतद्वायुवेगादपि यानं प्रधावति ।
तस्मात् प्रकल्प्य विधिद्वद् यन्त्राणि द्वादश क्रमात् ॥२५८॥
कीलों के भ्रमण से यातायात दण्ड का प्रचालन हो जावे उसके वेग से भस्त्रिकामुख का
चालन हो जाता है वाताकर्षणनाल का भी यातायात क्रम से भस्त्रिकामुखवाताकर्षणनाल को खींचने से
वाताकर्षण उस नाल के मुख में से होने लगे, इस प्रकार तीन चक्रों के नालस्तम्भों में वात का खींचना
जैसे हो वैसे सारी कीलों को उन उन स्थानों में शास्त्र से, २० दर्जे की उष्णतावेग से कीलों का घूमना
तीन चक्रों के नालस्तम्भों में तत्क्षण क्रम से हो जाता है, वायु नाल के अन्दर से स्वभावत सौ प्रेङ्खण-
भूल-वेग-अश्ववेग-अश्वगति के मान से प्रकट हो जाता है, भस्त्रिकामुख यन्त्रों से भी स्वभावत वायु
दो सहस्र अश्वगति मान से निर्मल वायु चलता है । इस वायु-वेग से भी यान दौड़ता है अतः १२
यन्त्रों को विधिविधान् बनाकर- ॥२५१-२५८॥
विमानस्य चतुर्दिक्षु वातोद्गमपुरो भुवि ।
एकैकपार्श्वे यन्त्राणि त्रीणि नियोजयेत् ॥२५६॥
कुर्यादावरणं तेषां तत्तन्मानानुसारतः ।
वितस्तित्रयमायामं वितस्तिद्वादशोन्नतम् ॥२६०॥
यथाभवेत् तथानालस्तम्भान् द्वादश कल्पयेत् ।
पूर्वोक्तयन्त्रावरणोर्ध्वप्रदेशे पृथक् पृथक् ॥२६१॥
वेगाद् वातोत्क्षेपणात्थं स्तम्भान् संस्थापयेद् दृढम् ।
षट्शतोत्तरद्विसहस्रप्रेङ्खणप्रमाणतः ॥२६२॥
एकैकस्तम्भतो वायुरूध्वं गच्छति वेगतः ।
कालानुसारतो वायुर्यावदपेक्षितं भवेत् ॥२६३॥