सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
बृहद्विमानशास्त्रम् / वैमानिक शास्त्र (महर्षि भरद्वाज - पं. ब्रह्ममुनि परिव्राजक सविस्तार हिन्दी व्याख्या)

बृहद्विमानशास्त्रम् / वैमानिक शास्त्र (महर्षि भरद्वाज - पं. ब्रह्ममुनि परिव्राजक सविस्तार हिन्दी व्याख्या)

Brihad Viman Shastra / Vaimanika Shastra of Maharshi Bharadvaja

महर्षि भरद्वाज (टीकाकार: पं. ब्रह्ममुनि परिव्राजक) द्वारा

DevanagariHindipublished368 पृष्ठ

पृष्ठ 277, कुल 368 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 277

५५४ ] [ बृहद् विमानशास्त्र
अथ पीठनिर्णयः—अब पीठ का निर्णय कहते हैं—
चतुरश्रं वर्तुलं वा वितस्तिशतकावृतम् ।
अथवा यन्मनोद्दिष्ट * तत्प्रमाणेण शास्त्रतः ॥ ६ ॥
राजलोहादेव पीठ वितस्त्यष्टकगात्रकम् ।
कृत्वाय पाचयेत्सप्तवार मञ्जुक्तैलत ॥ १० ॥
तत् पीठं समाहृत्य तस्मिन् केन्द्रानि कारयेत् ।
केन्द्रयोरुभयोर्मध्ये वितस्तिदशकान्तरम् ॥ ११ ॥
विहायैकैकपार्श्वे च प्रत्येकं दश सख्यया ।
आहृत्य चत्वारिंशत्केन्द्राणि कुर्याद् यथाक्रमम् ॥ १२ ॥
केन्द्रमानं पञ्चदशवितस्तिरिति निर्णितम् ।
तन्मध्ये द्वादशवितस्त्यायामेन यथाविधि ॥ १३ ॥
धूमप्रसारणनालस्तम्भकेन्द्रं च कल्पयेत् ।
चौकोर या गोल १०० बालिश्त से घिरा हुआ अथवा मनोऽनुकूल यथेच्छ प्रमाण से शास्त्रा-
नुसार राजलोहे से ही ८ बालिश्त मोटा पीठ बनाकर ७ बार मञ्जुक तैल—मंजीततैल ? में पकावे फिर उस
में से पीठ को निकालकर उसमें केन्द्र बनावे, दोनों केन्द्रों के मध्य में १० बालिश्त अन्तर छोड़कर एक
एक पार्श्व में प्रत्येक १० संख्या से जड़कर ४० केन्द्र करे केन्द्र का माप १५ बालिश्त हो उनके मध्य में
१२ बालिश्त लम्बाई रहे धूमप्रसारणनालस्तम्भ का केन्द्र भी बनावे ॥ ६—१३ ॥
अथ नालस्तम्भनिर्णयः—अब नालस्तम्भ का निर्णय कहते हैं—
षट्पञ्चाशद्वितस्त्योन्नत्यं तथैव यथाविधि ॥ १४ ॥
चतुर्वितस्त्यायामं च नालस्तम्भं प्रकल्पयेत् ।
धूमसम्पूरणार्थाय तन्मूले वर्तुलाकृतिम् ॥ १५ ॥
वितस्त्यष्टकमायाममन्तर्वर्तुलविस्तृतम् ।
चतुर्वितस्त्युन्नत कारयेत् कुम्भवत् ततः ॥ १६ ॥
स्थापयेत् तन्मध्यकेन्द्रे सुदृढं शास्त्रमानतः ।
षड्वितस्त्यन्तरायामं जलपात्रमतः परम् ॥ १७ ॥
तन्मूले कल्पयित्वाय तैलपात्रं यथाविधि ।
चतुर्वितस्त्यायामं तन्मध्ये संस्थापयेद् दृढम् ॥ १८ ॥
तन्मूलेथ यथाशाखं वितस्त्येकप्रमाणकम् ।
विद्युत्सघर्षणामरणीकीलकं स्थापयेद् दृढम् ॥ १६ ॥
पात्रे धूमाञ्जनतैलं द्वादशांशं प्रपूरयेत् ।
शुकतुण्डिकतैलस्य विंशत्यशस्तथैव हि ॥ २० ॥

  • मनः-उद्दिष्टम्, मन उद्दिष्टम्, मत्र सन्दिग्धार्थः ।