सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
बृहद्विमानशास्त्रम् / वैमानिक शास्त्र (महर्षि भरद्वाज - पं. ब्रह्ममुनि परिव्राजक सविस्तार हिन्दी व्याख्या)

बृहद्विमानशास्त्रम् / वैमानिक शास्त्र (महर्षि भरद्वाज - पं. ब्रह्ममुनि परिव्राजक सविस्तार हिन्दी व्याख्या)

Brihad Viman Shastra / Vaimanika Shastra of Maharshi Bharadvaja

महर्षि भरद्वाज (टीकाकार: पं. ब्रह्ममुनि परिव्राजक) द्वारा

DevanagariHindipublished368 पृष्ठ

पृष्ठ 216, कुल 368 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 216

शिरःकीलकयन्त्र ] [ १६३
विद्युच्छक्तिं पञ्जरस्याधोभागे न्यसेत् क्रमात् ।
पञ्जरस्थशलाकानां तन्त्रीणामपि शास्त्रत ॥ ८२ ॥'
विद्युत्सञ्चोदनार्थाय कीलकं स्थापयेत् तथा ।
विमानस्याऽङ्गयन्त्राणां द्वात्रिंशत्यंघ्रिषु (घिषु ?) क्रमात् ॥८३॥
विद्युत्संचोदनार्थायोपसंहाराथमेव च ।
अनुलोमविलोमाभ्यां द्वात्रिंशत्कीलकान् क्रमात् ॥ ८४ ॥
सन्धाययेत् सूक्ष्मकीली शङ्कुभिस्सुदृढं यथा ।
विद्युत्प्रयोगं सर्वत्र कर्तुं तेन यथोचितम् ॥८५॥
भवेद् विमाने शास्त्रोक्तरीत्या स्वेष्टप्रकारतः ।
दिक्प्रभेदेन सर्वत्र गतिवैचित्र्यतः क्रमात् ॥८६॥
भवेच्चोदयितुं व्योमयानं तस्माद् यथाविधि ।
तस्मादुक्तं समासेन विद्युत्पञ्जरयन्त्रकम् ॥८७॥
इससे पञ्जरगोल सुदृढ़ अद्भुत हो जावेगा उस पञ्जर को ताम्बे की पट्टिका के ऊपर स्थापित करदे
पुनः पञ्जर के नीचले भाग में विद्युत्शक्ति को रक्खे क्रमशः पञ्जरस्थ शलाकाओं तारों के भी (अन्दर)
शास्त्र से विद्युत् को प्रेरित करने के अर्थ कील-पेंच स्थापित करे—लगावे । विमान में स्थित अङ्गयन्त्रों
के ३२ पैरों में—नीचलेभागों में क्रम से विद्युत् को प्रेरित करने के अर्थ और उपसंहार-सङ्कोचकरने खींच
लेने के अर्थ भी अनुलोम-सीधे विलोम-उल्टे प्रकार से ३२ कीलों-पेंचों को क्रम से सूक्ष्मकील शङ्कुओं
से दृढ़ लगादे इससे शास्त्रोक्त रीतिसे विमान में विद्युत्का यथोचित और स्वेच्छानुसार प्रयोग करना हो
सकता है । दिशा के भेद से सर्वत्र विचित्र गति से विमान यान का प्रेरित करना हो सके अतः यथा-
विधि संक्षेप से विद्युत्पञ्जर कहा गया है ॥८१-८७॥
अथ शिर कीलकयन्त्रनिर्णय —अब शिर.कीलकयन्त्रनिर्णय करते हैं—
इत्युक्तवा शक्तिपञ्जरयन्त्रमथ यथाविधि ।
सङ्ग्रहेण शिर कीलकयन्त्रं सम्प्रचक्षते ॥८८॥
शक्तिपञ्जर यन्त्र कहकर अब यथाविधि संक्षेप से शिर कीलकयन्त्र को कहते हैं ॥८८॥
तदुक्तं क्रियासारे—वह क्रियासारग्रन्थ में कहा है—
विमानोपर्यशनिपातं मेघवृन्दाद् भवेद् यदा ।
तदा विनाशमायाति व्योमयानोतिशीघ्रत ॥८६॥
तस्मात् तत्परिहाराय शिर कीलकयन्त्रकम् ।
शिरोभागे विमानस्य स्थापयेच्छास्त्रतं क्रमात् ॥६०॥ इत्यादि ॥
विमान के ऊपर मेघराशि से विद्युत् का गिरना जब हो तब विमान अति शीघ्र नाश को प्राप्त
हो जाता है अतः उसके परिहार के लिये शिर.कीलकयन्त्र विमान के शिरोभाग में शास्त्र से स्थापित
करे ॥८६-६०॥