बृहद्विमानशास्त्रम् / वैमानिक शास्त्र (महर्षि भरद्वाज - पं. ब्रह्ममुनि परिव्राजक सविस्तार हिन्दी व्याख्या)
Brihad Viman Shastra / Vaimanika Shastra of Maharshi Bharadvaja
महर्षि भरद्वाज (टीकाकार: पं. ब्रह्ममुनि परिव्राजक) द्वारा
पृष्ठ 192, कुल 368 में से
संदर्भ में पढ़ेंशब्दकेन्द्रमुखयन्त्र ] [ १६६
तदेव तच्छब्दकेन्द्रमुखस्थानमितीयते ।
तत्रत्यशब्दोपसंहारार्थं तस्मिन् प्रतिष्ठितम् ॥१२६॥
यन्त्र यत्तच्छब्दकेन्द्रमुखयन्त्रमितीरितम् ।
चतुरुत्तरत्रिशतशब्दभेदेषु यथाक्रमम् ॥१३०॥
वारुणीवाताशनीनां शब्दास्तीव्रतरास्स्मृता ।
आकाशस्याष्टमे कक्ष्ये एतच्छब्दयन्त्र क्रमात् ॥१३१॥
एकीभूय स्वभावेन माघफाल्गुनमासयो ।
भवेन्महाघनरवस्तीक्ष्णश्श्रोत्रविदारक ॥१३२॥
तस्य श्रवणमात्रेण बाधिर्यं यन्तॄणां भवेत् ।
अतस्तत्परिहाराय शब्दकेन्द्रमुखाभिधम् ॥१३३॥
यन्त्र संस्थापयेद् यानवामभागे यथाविधि । इत्यादि ॥
शब्द की उत्पत्ति के स्थानभेद शब्दकेन्द्र कहे गए हैं, उनसे वहां से दिशाभेद से शब्द
आदि का प्रसारण—फैलाव जो होता है वह ही शब्द केन्द्रमुख स्थान कहा जाता है । वहां के शब्दोप-
संहारार्थ उसमें स्थिर हुआ यन्त्र जो है वह शब्द केन्द्रमुखयन्त्र कहा जाता है । ३०४ शब्दभेदों में यथा-
क्रम मेघगर्ज, वायु, विद्युत् की कड़क के शब्द तीव्र कहे हैं, आकाश के आठवें स्तर में यह शब्दयन्त्र
स्वभाव से मिलकर यहां घन शब्द तीक्ष्ण कानों का विदारण करने वाला होता है ? उसके श्रवणमात्र
से बहिरापन यात्रियों का हो जाता है, अतः उसके प्रतीकारार्थ शब्दकेन्द्रमुखनामक यन्त्र यथाविधि
विमान के वामभाग में संस्थापित करे ॥१२८-१३३॥
महाघनरवमुक्तं शब्दनिबन्धने--महाघनरव कहा है शब्दनिबन्धन ग्रन्थ में—
बिन्दुवाताग्न्यम्बराणां क्रमात् साङ्केतकास्स्मृताः ॥ १३४ ॥
बिन्दु—अणु या जलकण—जलधूम—अभ्र, वायु, अग्नि, गगनमण्डल के साङ्केत—नाम
सङ्केत क्रम से कहे हैं ॥ १३४॥
तदुक्तं नामार्थकल्पसूत्रे--वह कहा है नामार्थकल्पसूत्र ग्रन्थ में—
अथ शब्दस्वरूपं व्याख्यास्यामो*शब्दविसर्गाणां सम्मेलननाच्छब्द इत्याचक्षते ।
तत्र शकारो बिन्दुर्बकारोवह्निर्दकारो वायुर्विसर्गश्चाकाश इति निर्णिता भवन्ति॥
स्थावरे जङ्गमे व एतेषां यथाभाग यत्र यत्र शक्तयस्सम्मिलिता भवन्ति तत्र
तत्र चतुरुत्तरत्रिशतशब्दभेदा प्रभवन्ति । चतुरुत्तरत्रिशतशब्दा इति हि
ब्राह्मणम्† ॥
चतुरुत्तरत्रिशतशब्दानां नामनिर्णयं ।
यथोक्तं घुण्डिनायेन सर्वशब्दनिबन्धने ॥ १३५ ॥
- एतादृश स्वल्पपाठ आर्षो बहुत्रानोपलभ्यते ।
† लुप्तब्राह्मणम् ।