बृहद्विमानशास्त्रम् / वैमानिक शास्त्र (महर्षि भरद्वाज - पं. ब्रह्ममुनि परिव्राजक सविस्तार हिन्दी व्याख्या)
Brihad Viman Shastra / Vaimanika Shastra of Maharshi Bharadvaja
महर्षि भरद्वाज (टीकाकार: पं. ब्रह्ममुनि परिव्राजक) द्वारा
पृष्ठ 131, कुल 368 में से
संदर्भ में पढ़ेंसुरघस्सूर्यमित्रश्च शशकश्शाकलस्तथा ।
शक्त्याकरश्शाम्भविकश्शिखाणश्शिविकाणुकः ॥७७॥
भेकण्डो मुण्डक कार्ण्यो पुरुहूत पुरञ्जयः ।
भम्वालिको शार्ङ्गिकश्च गम्बीरो घनवर्मकः ॥७८॥
चञ्च्वाकश्चापको नङ्ग पिशङ्गो वार्षिकास्तथा ।
राजराजो नागमुखस्सुधाकरविभाकर ॥७६॥
त्रिणेत्रो भूर्जक कूर्म कुमुद कार्मुखास्तथा ।
कपिलो ग्रन्थिक पाशधरो डमुरगो रविः ॥८०॥
मुञ्जको भद्रकश्चेति शतञ्च श्रीण्यताक्रमम् ।
विमानशिरोमणीना नामान्युक्तानि शास्त्रतः ॥८१॥
३२ मणिवर्गों में बारहवें वर्ग में क्रम से जो १०३ मणियां महर्षियों ने कही हैं वे उक्त
विमान की शिरोमणिया—विशेषत शीर्षस्थान पर योजनीय हैं । उनके नाम यथाक्रम कहूंगा जो शास्त्रोक्त
है—शङ्कुर, शान्तक, खर्व, भास्कर, मण्डल कलान्तक, दीप्तिक, नन्दक, चक्रकण्ठ, पञ्चनेत्र, राजमुख,
राकास्य, कालभैरव, चिन्तामणि, कौशिक, चित्रकौशिकभास्कर, उडु (हु ?) राज, विराज, कल्पक, कामि-
कोद्भव, पञ्चशीर्ष, पार्वणिक, पञ्चाक्ष, पारिभद्रक, इषीक, काशभृत्काफ, कङ्कारय, कौटिक, कलाकर,
कौर्मिक, विषघ्न, पञ्चपावक, सैंहिकेय, रौद्रमुख, मञ्जीर, डिम्भक, जर्क, पिङ्गक, कणिक, क्रोध, क्रव्याद,
कालकौलिक, विनायक, विश्वमुख, पात्राकाश्य, कपालक, विजय, विप्लव, प्राणजह्लिक, कार्मु क(ख?), पृथु, शिण्डीर
शिबिक, मित्र, शशक, शाकल, शक्त्याकर, शाम्भविक, शिखाण, शिविक, शुक, भेकाण्ड, मुण्डक, कार्ण्य,
पुरुहूत, पुरञ्जय, जम्बालिक, शार्ङ्गिक, गम्भीर, घनवर्मक, चञ्च्वाक, चापक, गङ्ग, पिशङ्ग, वार्षिक,
राजराज, नागमुख, सुधाकर, विभाकर, त्रिनेत्र, भूर्जक, कूर्म, कुमुद, कार्मुख, कपिल, ग्रन्थिक पाशधर,
डमुरग, रवि, मुञ्जक, भद्रक । ये १०३ विमान की शिरोमणियों के नाम शास्त्र में कहे हुए हैं ॥६८-८१॥
व्योमयानोर्ध्वभागस्य शिर केन्द्रे यथाविधि ।
स्थापयेदुक्तमणिष्वेकैकं सुदृढं यथा ॥८२॥
विद्युद्यन्त्रमुलात्सर्वतन्त्रीनाहृत्य शास्त्रतः ।
तन्मूले योजयेत्सम्यगेभ्यश्शक्त्यपकर्षणम् ॥८३॥
तस्योर्ध्वमुखपार्श्वेथ किरणाकर्षणान् दृढान् ।
पूर्ववत् योजयेत् पश्चान्मेलनार्थं द्वयोः क्रमात् ॥८४॥ इत्यादि ॥
एवमुक्त्वा यानशिरोमणिकार्यमतः परम् ।
वक्ष्ये किरणसन्धानकीलके शास्त्रतः स्फुटम् ॥८५॥
पञ्चविंशदितिख्याताश्शक्तिसन्धानकीलकाः ।
तेष्वकं किरणयानसन्धाने कीलकः क्रमात् ॥८६॥
कीर्त्यते सप्रह्लादत्र समालोच्य यथामति ।