बृहद्विमानशास्त्रम् / वैमानिक शास्त्र (महर्षि भरद्वाज - पं. ब्रह्ममुनि परिव्राजक सविस्तार हिन्दी व्याख्या)
Brihad Viman Shastra / Vaimanika Shastra of Maharshi Bharadvaja
महर्षि भरद्वाज (टीकाकार: पं. ब्रह्ममुनि परिव्राजक) द्वारा
पृष्ठ 121, कुल 368 में से
संदर्भ में पढ़ें६८ ] [ बृहद् विमानशास्त्र
धूमास्यो घनगर्भश्च शल्याकश्शारिकस्तथा ।
तुवास्यस्सोमकश्शङ्खौशुपश्चेत्यष्टधा स्मृता ॥ १३४ ॥
मणीना नामधेयानि एवमुक्त्वा यथाक्रमम् ।
विनियोग प्रवक्ष्यामि तेषा शास्त्रोक्तवर्त्मना ॥ १३५ ॥
रुक्मद्रावे तु धूमास्यमणि मध्ये विनिक्षिपेत् ।
तथैव कान्तजद्रावे घनगर्भमणि न्यसेत् ॥ १३६ ॥
काष्ण्यंद्रवेथ शल्याक शारिक नागद्रावके ।
गौरीद्रावके तुषास्य च शङ्ख ज्वलनद्रावके ॥ १३७ ॥
विन्ध्यद्रायकेथ सोमक तद्वदेव हि ।
खद्योतद्रावके पश्चादशुपारूयमणि क्रमात् ॥ १३८ ॥
एवमष्टमणीनष्टद्रावेषु नियोजयेत् ।
पश्चात् तेषा पुरोभागे समरेखान्तरे क्रमात् ॥ १३९ ॥
स्थापयेद् विधिवच्छुद्धान् शल्याकर्पणदर्पणान् ।
भरद्वाजोक्तनामानि तेषामत्र यथाक्रमम् ॥ १४० ॥
प्रवक्ष्यामि समालोच्य सग्रहेण यथामति ॥ १४१ ॥
धूमास्य, घनगर्भ, शल्याक, शारिक, तुषास्य, सोमक, शङ्ख, अशुप ये आठ प्रकार की कही हैं ।
यथाक्रम मणियों के नाम कहे हैं उनके विनियोग को शास्त्रोक्त मार्ग से कहूंगा । धूमास्य मणि को तो
रुक्म द्राव में डाल दे, घनगर्भ मणि को कान्तज द्राव में, शल्याक मणि को काष्ण्य द्राव में, शारिक मणि
को नागद्राव में, तुषास्य मणि को गौरीद्राव में, शङ्खमणि को ज्वलनद्रावक मे, सोमक मणि को विन्ध्य
द्रावक में, अ शुप मणि को खद्योत द्राव में । इस प्रकार आठ मणियों को आठ द्रावकों में नियुक्त करे
फिर उनके सामने वाले भाग में समान रेखान्तर में क्रम से विधिपूर्वक शुद्ध दर्पणों को स्थापित करे ।
भरद्वाज के कहे उनके नाम यथाक्रम विवेचन कर संक्षेप से यथामति कहूंगा ॥ १३४-१४१ ॥
तदुक्त दर्पणप्रकरणे-वह कहा है दर्पणप्रकरण में-
तारास्योपवनास्यश्च धूमास्यो वारुणास्यक ।
जलगर्भोग्निमित्रश्च छायास्यो भानुकण्ठक ॥ १४२ ॥
इति दर्पणनामानि कीर्तितान्यष्टधा क्रमात् ।
एवमुक्त्वाष्ट नामानि दर्पणाना यथाक्रमात् ॥ १४३ ॥
अथ तेषा यथाशास्त्र विनियोगक्रमोच्यते* ।
धूमास्यमणिरेखाया विहायाय षडङ्गुलम् ॥ १४४ ॥
तारास्यदर्पण तत्र मणोरभिमुख यथा ।
स्थापयेदूर्ध्वप्रदेशे कीलकयुक्तशलाकया ॥ १४५ ॥
• क्रम उच्यते-क्रमोच्यते सन्धिराषं ।