बृहद्विमानशास्त्रम् / वैमानिक शास्त्र (महर्षि भरद्वाज - पं. ब्रह्ममुनि परिव्राजक सविस्तार हिन्दी व्याख्या)
Brihad Viman Shastra / Vaimanika Shastra of Maharshi Bharadvaja
महर्षि भरद्वाज (टीकाकार: पं. ब्रह्ममुनि परिव्राजक) द्वारा
पृष्ठ 102, कुल 368 में से
संदर्भ में पढ़ेंयन्त्राधिकरण ] [ ७६
एवमुक्त्वा विमानस्याङ्गोपयन्त्राण्यथाक्रमम् ॥ ६९ ॥
तेषां स्वरूपविज्ञाननिर्णयार्थं यथामति ।
यथा भगवता] प्रोक्तं भरद्वाजेन धीमता ॥ ७० ॥
तथैवात्र ' प्रवक्ष्यामि सप्रहाद् यन्त्रनिर्णयम् ।
इस प्रकार विमान के अङ्गोपयन्त्रों को यथाक्रम कहकर उनके स्वरूप विज्ञान के लिये यथामति
जैसे श्रीमान् बुद्धिमान भरद्वाज ने कहा है वैसे संक्षेप से यन्त्रों का निर्णय कहूंगा ॥ ६९-७० ॥
तदुक्तं यन्त्रसर्वस्वे—वह कहा है 'यन्त्र सर्वस्व' ग्रन्थ में—
अथाङ्गयन्त्राणि ॥ अ० ७ सू० १ ? ॥
बो० वृ०
यन्त्रसंख्याविमानाङ्गयन्त्राणां शास्त्रवित्तमैः ।
विश्वक्रियाकर्षणादर्शयन्त्रादितः क्रमात् ॥ ७१ ॥
वैश्वानरनालयन्त्रान्तं द्वात्रि (वि ?) शदिति स्मृतम् ।
तेषु विश्वक्रियाकर्षणादर्शयन्त्रं विविच्यते ॥ ७२ ॥
चतुरश्रं वर्त्तुलं वा वितस्त्येकप्रमाणतः ।
पीठं प्रकल्प्य विधिवद् दारुणा दर्पणेन च ॥ ७३ ॥
पश्चात् तन्मध्यप्रदेशे केन्द्रं कुर्याद् यथाविधि ।
सार्द्धाङ्गुलं विहायाथ मध्यकेन्द्राद् यथाक्रमम् ॥ ७४ ॥
ईशान्यादिक्रमेणाष्टदिक्षु रेखान् प्रकल्पयेत् ।
प्रसारणोपसंहारकीलशङ्कून् दृढं यथा ॥ ७५ ॥
क्रमादेकैकरेखायां द्वौ द्वौ संस्थापयेत् ततः ।
विमानाङ्गयन्त्रों की यन्त्रसंख्या ऊंचे शास्त्रवेत्ताओं ने विश्वक्रियाकर्षणादर्पण यन्त्र से आरम्भ
कर वैश्वानर नाल तक ३२ कही हैं। उनमें विश्व क्रियाकर्षणादर्पणयन्त्र का विवेचन किया जाता है।
चौकोण या गोल एक बालिश्त माप से विधिवत् लकड़ी से और दर्पण से बनाकर पश्चात् उसके मध्य-
प्रदेश में यथाविधि केन्द्र करे—बनावे डेढ़ अङ्गुल छोड़कर मध्यकेन्द्र से यथाक्रम ईशान्य आदि क्रम से
आठ दिशाओं में रेखाएं बनावे, खोलने और बन्द करने के पेचों के शङ्कुओं—चाभियों को दृढ़ लगावे
क्रम से एक एक रेखा में दो दो को संस्थापित करे ॥ ७१-७५ ॥
मध्यकेन्द्रपुरोभागाद्रे खान्तं शास्त्रत क्रमात् ॥ ७६ ॥
अन्तरावरणे पञ्चाशंतकीलसमन्वितान् ।
प्रसारणोपसंहारकीलकान्तांन् दृढान् ॥ ७७ ॥
श्रोदुम्बरादिरानागपट्टिकाभिर्विराजितान् ।
अङ्ग·लीना षष्टितमप्रमाणेन प्रकल्पितान् ॥ ७८ ॥