बृहद्विमानशास्त्रम् / वैमानिक शास्त्र (महर्षि भरद्वाज - पं. ब्रह्ममुनि परिव्राजक सविस्तार हिन्दी व्याख्या)

७८ ] [ बृहद् विमानशास्त्र
तथैवात्र प्रवक्ष्यामि सङ्ग्रहेण यथामति ।
यन्त्रं विश्वक्रियादर्शशक्त्याकर्षणयन्त्रकम् ॥ ५८ ॥
परिवेषक्रियायन्त्रं प्रोक्तं पश्चात् तथैव हि ।
अङ्गोपसंहारकाख्ययन्त्रं सर्वाङ्गसुन्दरम् ॥ ५९ ॥
पश्चाद् विस्तृतक्रियाख्यं ततो वैरूप्यदर्पणम् ।
पद्मचक्रमुखं नाम यन्त्रं पश्चाद् विचित्रकम् ॥ ६० ॥
कुण्टिणीशक्तियन्त्रं च तथा पुष्पिणिकं स्मृतम् ।
तथैव पिञ्जुलादर्शयन्त्रं पश्चान्मनोहरम् ॥ ६१ ॥
नालपञ्चकयन्त्रं च गुहागर्भाभिधं तथा ।
तमोयन्त्रं पञ्चवातस्कन्धनालमतः परम् ॥ ६२ ॥
विमान के अङ्गोपयन्त्र ३२ शास्त्र से जैसे 'यन्त्रसर्वस्व' में बुद्धिमान् भरद्वाज मुनि ने कहे हैं
वैसे ही यहां भी संक्षेप में, यथामति मैं कहूंगा, यन्त्र में विश्वक्रियादर्श, शक्त्याकर्षण यन्त्र, परिवेष-
क्रियायन्त्र, अङ्गोपसंहारयन्त्र, सर्वाङ्गसुन्दर, विस्तृतक्रियानामक यन्त्र फिर वैरूप्यदर्पण, पद्मचक्रमुखयन्त्र,
फिर विचित्रक, कुण्टिणीशक्तियन्त्र, तथा पुष्पिणिक यन्त्र कहा है, पिञ्जुलादर्शयन्त्र पश्चात् मनोहर, नाल-
पञ्चकयन्त्र, गुहागर्भानामक, तमोयन्त्र, पञ्चवातस्कन्धनाल ॥ ५७–६२ ॥
पश्चाद् वातस्कन्धनालकीलकं यन्त्रमीरितम् ॥ ६३ ॥
ततो विद्युद्यन्त्रमतश्शब्दकेन्द्रमुखाभिधम् ।
ततो विद्युद्द्वादशकयन्त्रं प्रोक्तं ततः परम् ॥ ६४ ॥
प्राणकुण्डलिनीनामयन्त्रं शक्त्युद्गमं तथा ।
वक्रप्रसारणं तद्वच्छक्तिपञ्जरकीलकम् ॥ ६५ ॥
शिरःकीलकयन्त्रं च शब्दाकर्षणयन्त्रकम् ।
पटप्रसारणं नाम यन्त्रं तद्वद् दिशाम्पतिः ॥ ६६ ॥
पट्टिकाभ्रकयन्त्रं च सूर्यशक्त्यपकर्षणम् ।
तथापस्मारधूमप्रसारणाख्यमतः परम् ॥ ६७ ॥
तथा स्तम्भनयन्त्रं चोक्तं पश्चात् तथैव हि ।
वैश्वानरयन्त्रमिति द्वात्रिंशति क्रमात् ॥ ६८ ॥
विमानस्याङ्गोपयन्त्राणीति शास्त्रविनिर्णयं ॥ इत्यादि ।
पश्चात् वातस्कन्ध नाल कील यन्त्र कहा है, फिर विद्युद्यन्त्र, शब्दकेन्द्रमुखनामक, फिर
विद्युद्द्वादशक यन्त्र कहा है, फिर प्राणकुण्डलिनीनामक यन्त्र, शक्त्युद्गमयन्त्र, वक्रप्रसारणयन्त्र, फिर
शक्ति पञ्जरकीलक, शिरःकीलकायन्त्र, शब्दाकर्षणयन्त्र, पटप्रसारणयन्त्र, दिशाम्पतियन्त्र, पट्टिकाभ्रकयन्त्र,
सूर्यशक्त्यपकर्षणयन्त्र, अपस्मारधूमप्रसारण यन्त्र, फिर स्तम्भनयन्त्र कहा, पश्चात् वैश्वानरनाल यन्त्र ।
ये विमान के क्रम से ३२ अङ्गोपयन्त्र हैं यह शास्त्र का निर्णय है ॥ ६३–६८ ॥