उत्तररामचरितम् (महाकवि भवभूति - संस्कृत मूल एवं हिन्दी व्याख्या)

४६ उत्तररामचरितं [ २-२३
रामः—(सबाष्पस्तम्भम् ।) भद्र शिवास्ते पन्थानो देवयानाः।
प्रलीयस्व पुण्येष्वो लोकेभ्यः ।
शम्बूकः—यावत्पुराणब्रह्मवादिनामगस्त्यमृषिमभिवाद्य शाश्वतं पदमनु-
प्रविशामि । ( इति निष्क्रान्तः ।)
रामः—ऐतत्पुनर्वनमहो कथमद्य दृष्टं
यस्मिन्नभूम चिरमेव पुरा वसन्तः ।
आरण्यकाश्च गृहिणश्च रताः स्वधर्मे
सांसारिकेषु च सुखेषु वयं रसज्ञाः ॥ २२ ॥
एते त एव गिरयो विरवन्मयूरा-
स्तान्येव मत्तहरिणानि वनस्थलानि ।
आमञ्जुगुञ्जलुलितानि च तान्यमूनि
नीरन्ध्रनीरनिचुलानि सरित्तटानि ॥ २३ ॥
गळहितररुध्वनय इत्यर्थः । 'अम्बूकृतं सनिष्ठीवम्' इत्यमरः । 'स्त्यान-
मभिवृद्धं' इति रत्नकोशः । दधति बिभ्रति । शिशिरस्सन् .कटुकषायी
कषाय इति विदेह । शिशिर शीतल । कटु मरीच्यादिसजातीयः ।
कषाय तुवर । सल्लकीनां गजभक्ष्यवृक्षविशेषाणाम् । विक्षीर्णाः । पतिताः
ये ग्रन्थयः पर्वाणि । 'काण्डी'इति महाराष्ट्राः । तेषा ग्रन्थीना निष्पन्दस्य
गन्धः 'सल्ली निर्यासो' इति शब्दार्थचः । स्त्यायते अभिवर्धते, 'उपची-
यत' इति माठरः । अत्र चतुर्थचरणे विशेषणविशेष्ययोरभिस्पदम्वं मध्य-
गम् । 'व्यस्तं विशेषणं चाह' इति न्यायात् ॥ २१ ॥ बाष्पस्तम्भेन खेदवशात्
प्रतिवाक्याभावेन सहित यथा तथा शम्बूरमाह—भद्रेति—ते तुभ्यम् ।
देवाना यानं सचार येषु । 'तृप्ता यात पथिभिर्देवयानै' इति श्रुते । याव-
दनुप्रविशामि प्रवेक्ष्यामीत्यर्थ ॥ एतत्पुनर्वनमिति ॥ २२ ॥ दृष्टं
अस्माभिरिति शेष । पुरा पूर्वम् । वयं वसन्तः निवसन्तः अभूम स्थिता
इति यावत् स्वधर्मे रताः आरण्यकाः । सासारिकेषु सुखेषु रसज्ञा
गृहिणश्चेति विशेषणे योज्ये । चद्वय पादपूरणे ॥ २२ ॥ एते त एवेति ॥
॥ २३ ॥ विरवन्तः नदन्त मयूरा येषु । आ समन्ताद् । मन्द्राणि
मञ्जुलानि रुतानि येषु । नीरन्ध्रनीराणि निबिडजलान्येवं निचूलाः विधा-
१ 'देवयान प्रतिपद्यस्व' क-घ-ब. २ 'महर्षिमगस्त्यमभिवाद्य' न. ३ 'तदेव
हि पुनर्वनमद्य' क-घ-ब. ४ 'बहुलरुतानि' भ. ५ 'नील' क-च-घ,
'नीप' भ.