उत्तररामचरितम् (महाकवि भवभूति - संस्कृत मूल एवं हिन्दी व्याख्या)

१५२ उत्तररामचरितं [ ७-१५
रामः—हा प्रिये लोकान्तरं गतासि !
सीता—णेदु मं अत्तणो अङ्गेसु णिलअं अम्मा। ण सहिस्सं ईरिसं
जीवलोअपरिभवं अणुभविदुं । नयतु मामात्मनोऽङ्गेषु विलयमम्बा । न सहिष्ये
ईदृशं जीवलोकपरिभवमनुभवितुम् ।
रामः—किमुत्तरं स्यात् ।
पृथिवी—मन्नियोगात् स्तन्यत्यागं यावत्पुत्रयोरपेक्षस्व । परेण तु यथा
रोचिष्यते तथा करिष्यामि ।
भागी०—एवं तावत् ।
( इति निष्क्रान्ते देव्यौ सीता च ।)
रामः—कथं विलय एव वैदेह्याः सम्पन्नः । हा देवि दण्डकारण्यवास-
प्रियसखि हा चारित्रदेवते लोकान्तरं पर्यवसितासि । ( मूर्च्छति )
लक्ष्मण —भगवन्वाल्मीके परित्रायस्व परित्रायस्व । एष ते
काव्यार्थः ।
( नेपथ्ये ।) अपनीयतामातोद्यम् । भो भो सतङ्गमस्थावराः प्राण-
भृतो मर्त्यामर्त्याः, पश्यतेदानीं महर्षिणा भगवता वाल्मीकिनाऽभ्यनुज्ञातं
पवित्रमाश्चर्यम् ।
तथा च न रसानल्लग्नेत्यादिरमतीतं चरितं गर्भनाट्यव्याजेन दर्शितम् ॥
एतो हीति पद्यस्यविद्येदपृथक प्रपञ्चितम् । वाल्मीकिसमाध्यवन्दवेकुतमरार-
भटीरामभद्रसलापगुणादिविशिष्टं कुशलवयोः कौमारप्रवर्रणं तदिदं नाटय-
गर्भनाट्यात्मना द्विकोटीरं रुचिरमदृष्टं सविधानरहस्यनारिवेदममुलमनिति-
तलस्फोतिनयानहम् । शिष्यशिथुरनसूयाप्रगुणगुणमणिप्रहव्यालुभिरनुप्राथ
इति दिक् ॥ लोकान्तरं ध्वनि ॥ नयत्वात्मनोङ्गेषु विलयमम्बा न सहिष्ये
रात्रिन्दिव जीवलोकपरिभवमनुभवितुम् । जीवयुक्तेलोकेषु भुवनेषु । 'जीव-
स्तुशस्त्रे' इति धणिउ । परिभवं तिरस्कारम् । नियोगातः शासनात् ।
परेण वयसेति शेष । प्रतिपद ज्ञातमेव अन्तर्नाटकमिति शेषः । 'तावच्च
साकलेऽर्था भागेऽवधारणे' इत्यमरः । चरित्रेण देवतेत्यर्थः । न
मानुषीति भावः । एष ते काव्यार्थः निष्टेरिति भारः । एतावत्पर्यन्तं
गर्भनाटकमिति सूक्ष्मदृग्भिर्बोध्यम् ॥ प्रकृतमनुसरति-नेपथ्ये इति ॥ आ-
तोद्यं चतुर्विधवाद्यम् । प्राणभृत इति-अनन्यगता सतसाङ्गप्रारम्भप्रयमप्र-
१ 'परिवृत्त' ( परिवतं ) क-घ-प. २ 'कथं प्रविपन्न एव तावत् । हा चारि-
त्रदेवते लोकान्तरे पर्यवसितासि' न. ३ 'एष किं ते काव्यार्थे ' घ.