उत्तररामचरितम् (महाकवि भवभूति - संस्कृत मूल एवं हिन्दी व्याख्या)

७-१५] उत्तररामचरितं १५१
रामः—एषा वसिष्ठगुप्तानां रघूणां वंशनन्दिनी।
कथं सीतापि सुतयोः संस्कर्तारं न विन्दति ॥ १३ ॥
भागी०—पुत्रि किं तवानया चिन्तया। एतौ हि वत्सौ स्तन्यत्यागात्प-
रेण भगवतो वाल्मीकेर्पयिष्यामि। स एतयोः क्षत्रकृत्यं करिष्यति।
यथा वसिष्ठाङ्गिरसावृषीः प्राचेतसस्तथा।
जनकानां रघूणां च वंशयोरुभयोर्गुरुः ॥ १४ ॥
रामः—सुविचिन्तितं भगवत्या।
लक्ष्मणः—आर्य सत्यं विज्ञापयामि तैस्तैरुपायैरमी वत्सौ कुशलवा-
वुत्प्रेक्षे।
एतौ हि जन्मसिद्धास्त्रौ प्राप्तप्राचेतसावुभौ।
आर्यतुल्याकृती वीरौ वयसा द्वादशाब्दिकौ ॥ १५ ॥
रामः—वत्सोविलेवाहं परिप्लवमानहृदयः प्रमुग्धोऽस्मि।
पृथिवी—एहि वत्से पवित्रीकुरु रसातलम्।
विधानम् ॥ एषा वसिष्ठेति ॥ १३ ॥ 'मन्वन्वाह्वाष्टदाचार्य' इत्यमरः ।
आत्मसुतयो कुशलवयोः । संस्कार जातकर्मादिकम् । ध्वनिध ॥ १३ ॥
वयमा उपलक्षिताविति शेषः । करे पाणी । 'ऋष्यङ्गे चाङ्गिरसो मुनिभेदे
बृहस्पतौ' इति वैजयन्ती ॥ १४ ॥ शोभनं च तत् चिन्तितम् । 'उपाय-
थिङ्गसामादिचेष्टितेक्षितयुक्तिषु' इति समासः । कुशलवौ वदित्येवार्थः ॥
अथ सप्तमाङ्कारम्भे लक्ष्मणामन्तर प्रविष्टेन रामेण, 'इमौ पुनर्येसौ कुशलवौ
कुमारचन्द्रकेतुमया प्रतिपत्ति रन्भवितव्या' इति आङ्क्षिपतो रूपक्योऽवे
...(२) पन्चतत्कालदृष्टकुलचयो रूपसौन्दर्यादिना । साम्प्रतमन्तर्नाटके स्तन्य-
वत्यादिहेतुक्माशेङ्कमानः संविधानागादित्य भ्रमेण राममेवावुदुदे--एतौ
हीति ॥ १५ ॥ घन विशेषणवत्तं मुधियामपि प्रमाणाधीति नन्दनम्
॥ १५ ॥ अय गाहिन्दक्स (१) रूपनेन तदिदं नाटकं परिणील्यते—
रजनाय सविधानरहस्यपरिपोड इतो अभिवेदकथने सम्भावितगात्रम
प्रकटीकृतो भवेत् । ततः रामधनत्कुनेनाह-अवीति । परिप्लवमानहृदयः
तरङ्गान्तराः । संप्रमुग्ध इति-संप्री व्यो॑पसर्गौ । अतिगान्ने मूढ इत्यर्थः ।
१ 'रिप्यापाम्' भ. २ 'वर्षिनी' घ-च. ३ अस्य वाक्यस्य स्थाने 'इतिऽ
-ध्व यात्वावौ रघुवंशस्य संप्रति । स एव चानयोर्ब्रह्मपुत्रकृत्यं करिष्यति ॥' इति
शेको न-पुस्तके. ५ 'भरत रूपेराहं' क-घ-च.