उत्तररामचरितम् (महाकवि भवभूति - संस्कृत मूल एवं हिन्दी व्याख्या)

७-१८] उत्तररामचरितं १५३
लक्ष्मणः-( विलोक्य ।) मन्थादिव क्षुभ्यति गाङ्गमम्भो
व्याप्तं च देवर्षिभिरन्तरिक्षम् ।
आश्चर्यमार्या सह देवताभ्यां
गङ्गामहीभ्यां सलिलादुदेति ॥ १६ ॥
पुनरपथ्ये । अरुन्धति जगद्वन्द्ये गङ्गापृथ्व्यौ जुषस्व नौ ।
अर्पितेयं तवाङ्केऽभ्यां सीता पुण्यव्रता वधूः ॥ १७ ॥
लक्ष्मणः-अहो आश्चर्यमाश्चर्यम् । आर्य पश्य पश्य । ( विलोक्य )
इष्टमद्यापि नोच्छ्वसितार्यम् ।
( ततः प्रविशत्यरुन्धती सीता च ।)
अरुन्धती-त्वरस्व वत्से वैदेहि मुञ्च शालीनशीलताम् ।
एहि जीवय मे वत्सं सौम्यस्पर्शेन पाणिना ॥ १८ ॥
सीता-( ससम्भ्रमं स्पृशन्ती ) समस्ससदु समस्ससदु अज्जउत्तो ।
समश्वसितु समाश्वसित्त्वार्यपुत्र ।
रामः-( समाश्वस्य सानन्दम् ) भो किमेतत् । ( दृष्ट्वा सहर्षाद्भुतम् ।)
कथं देवी । ( ससम्भ्रमम् । ) अये भगवा मे अरुन्धती सर्वे च महर्षयस्त
ऋष्यशृङ्गशान्तादयोऽस्मद्गुरवः ।
अरुन्धती-वत्स एषा भगवती भगीरथगृहदेवता सुप्रसन्ना गङ्गा ।
तथाऽये । जगत्पते रामचन्द्र स्मर्यतामालेख्यदर्शने मा प्रत्यात्मनो वचनं
यथा सा त्वमम्ब कृपायामरण्यनीव सीतायाः शिवातुष्याना भवेति तत्र'
नृणाक्षि जाता ।
विष्टदृशनप्टृत्वानुवादर्तेन च प्राप्तभृच्छन्द निर्यगुरवादिपाचर इति विव
क्षिः । प्राप्ता शब्दः प्राप्तपक्षिणां । 'शक्ति प्रने' इल्यमरः । पदय-
न्त्विति-भवन्तु इति शेषः ॥ मन्थादिव क्षुभ्यतीति ॥ १६ ॥ मन्थो
मन्थनम् । आर्या सीता ॥ १६ ॥ अरुन्धतीति ॥ १७ ॥ गङ्गापृ
थिव्यौ नो च द्वितीयाद्विवचनम् । उदिर्खेति शेषः । जुषस्व प्रिनस्व ।
तव हस्ते इति शेषः ॥ १७ ॥ स्वरस्व वत्से इति ॥ १८ ॥ शालीनं
अदृष्टम् । शीलं स्वभावः यस्याः । 'अदृष्टे तु शालीनः' इत्यमरः । सौम्य
सुन्दरः स्पर्शो यस्य । यमेति ध्वनिः ॥ १८ ॥ समाश्वसितु आर्यपुत्रः । गङ्ग
ग्राह जगत्पते इति । सा प्रसिद्धा त्वं अरुन्धतीव कृपायाः सीताया, शिव
अनुष्ठान अनुसरणपूर्वकं स (१) वात्सलामिनि दावद् । ध्यान चिन्तन यस्य ॥
१ 'उपेते' ग २ 'भजस्व' न. ३ 'तवाभ्यान्थे' दृ. ४ 'प्रिन' क-घ-व.