उत्तररामचरितम् (महाकवि भवभूति - संस्कृत मूल एवं हिन्दी व्याख्या)

१५० उत्तररामचरितं [ ७-१२
देव्यौ—ज्ञातम् ।
कृशाश्वः कौशिको राम इति येषां गुरुकमः ।
प्रादुर्भवन्ति तान्येव शस्त्राणि सह जृम्भकैः ॥ ९ ॥
( नेपथ्ये । ) देवि सीते नमस्तेऽस्तु गतिर्नः पुत्रकौ हि ते ।
आलेख्यदर्शनादेव ययोर्दाता रघूद्वहः ॥ १० ॥
सीता—दिट्ठिआ अत्थदेवदाओ एदाओ । हा अज्जउत्त अञ्जावि दे
पसादा पडिफुरन्ति । [ दिष्ट्या अस्त्रदेवता एताः । हा आर्यपुत्र अद्यापि ते
प्रसादा प्रतिस्फुरन्ति । ]
लक्ष्मणः—उक्तमासीदार्येण ममैवैदानीं स्वप्रसूतिमुपस्थास्यन्तीति ।
देव्यौ—नमो वः परमास्त्रेभ्यो धन्याः स्मो वः परिग्रहात् ।
काले ध्यातैरुपस्थेयं वत्सयोर्भद्रमस्तु वः ॥ ११ ॥
राम —क्षुभिताः कामपि दशां कुर्वन्ति मम सांप्रतम् ।
विस्मयानन्दसन्दर्मजर्जराः करुणोर्मयः ॥ १२ ॥
देव्यौ—मोदस्व वत्से मोदस्व । रामभद्रतुल्यौ ते पुत्रकाविदानीं
संवृत्तौ ॥
सीता—भअवदीओ को एदाणं खत्तिओइदविहिं कारइस्सिदि । भगवत्यौ
क एतयो क्षत्रियोचितविधिं कारयिष्यति ।
दीयिते ॥ ८ ॥ श्रूयतामिति—चतुर्थचरणमिति भावः । लोक इति
गम्भीरोपवाद् गतादिति भावः ॥ तिमिरोपपद्दकत्ववलं ज्वलतीवान्तरिक्षम् ॥
कृशाश्वः कौशिकः इति ॥ ९ ॥ क्रमः परम्परा । 'शस्त्रमस्त्र'मित्यमरे ।
जृम्भकैः अस्त्रविशेषैः ॥ ९ ॥ देवि सीते इति ॥ १० ॥ ते तव चित्रे
आलेख्यम् । चित्रम् । ययोः पुत्रकयोः । 'कस्य ददानि' ( इति १ ) धाण-
क.वि० । याभ्यामिति पाठ ॥ १० ॥ दिष्ट्या अस्त्रदेवता । हा आर्यपुत्र
अद्यापि ते प्रसादा प्रस्फुरन्ति ॥ नमो व इति ॥ ११ ॥ वः युष्माकम् ।
परिग्रहात् आदानात् । पश्चाद्गमेन पारवश्यमाह—क्षुभिता कामपीति
॥ १२ ॥ क्षुभिताः क्षोभं प्राप्ताः । सन्दर्मेण सम्बन्धविशेषेण संपट्टे-
नेति यावत् । जर्जराः शक्लीभूता । करुणोर्मयः दयातरङ्गा ॥ १२ ॥
भगवति क इदानीमेताभ्यां क्षत्रियोचितं विधिं विद्या च कारयिष्यसि । विधिं
१ 'दर्शने देवो यदाह रघुनन्दनः' क-घ. २ एतद्रामवाक्यं घ-पुस्तके.
३ 'खत्तिओचिद् कम्मं करिस्सदि' ( क्षत्रियोचितं कर्म करिष्यति ) क-घ-घ.