विवाह वृन्दावनम् (पं. सीताराम झा ज्योतिष टीका - विवाह संस्कार, अष्टकूट गुण-मिलान एवं मुहूर्त विज्ञान सटीक)
Vivaha Vrindavanam: Vivaha Sanskara, Ashtakuta Guna Milana evam Muhurta Vigyan
केशवार्कमहोदय (टीकाकार: पं. सीताराम झा) द्वारा
प्रकरणम् १७ ] वसन्तलद्मोसहितम् । ११७
अथाचार्यः स्वदेशपलभां ततश्चरखण्डानि चाह—
वेदा इभाब्धय इयं किल नार्मदी भा
तद्व्यङ्गुलं हसति पुष्यति योजनेन ।
याम्योत्तरे पथि हता दशनागदिग्भि-
रन्त्या पुनर्दहनहृच्चरखण्डकानि ॥ ८ ॥
सं०—वेदा इभाब्धयः (४।४८ चत्वार्यङ्गुलानि, अष्टचत्वारिंशद्व्यंगु-
लानि च) नार्मदीभा (नर्मदातीरे पलभा) स्यात् । ततो याम्योत्तरे
पथि योजनेन एकैकयोजनेन तद्व्यङ्गुलं (तस्याः पलभायाः एकैकं व्यङ्गुलं)
ह्रसति, पुष्यति वर्धते च । नर्मदातो दक्षिणे देशे देशान्तरयोजनतुल्यव्यंगु-
लै रहिता उत्तरे सहिता सा स्वदेशे पलभा भवितुमर्हति । अथ सा
स्वदेशपलभा त्रिष्ठा दशनागदिग्भिर्हता अन्त्या पुनर्दहनहृन् (त्रि
११८ विवाहवृन्दावनम्- [ लग्नशुद्धि-
उपरोक्तरीति से साधित चरखण्डों को घटाना, फिर लंकोदय को विलोमविधि से
रखकर उनमें उत्क्रम से चरखण्डों को जोड़ना तो ये मेषादि ६ राशियों के
उदयपल होते हैं । फिर यही उत्क्रम से तुलादि ६ राशियों के स्वदेशोदयपल
होते हैं ॥ ९ ॥
उदाहरण—लग्नप्रदीप के प्रथमभाग में स्पष्ट दिखलाया गया है ।
अथ संक्रान्तिज्ञानात् स्पष्टार्कसाधनम्-
अष्टाक्षाः नगपञ्च सप्तविषयाः सप्तैषवोऽष्टैषवो
गोऽक्षाः शून्यरसाः कुषड्विधुरसाः कङ्गानि शून्यर्तवः ।
गोक्षा मेषमुखेषु भास्करगतिर्निघ्ना दिनाद्यैर्गतैः
संक्रान्तेः खरसैर्हताऽऽप्तलवयुग् यातर्क्षमिष्टो रविः ॥१०॥
सं०—अष्टाक्षाः ५८, नगपञ्च ५७, सप्तविषयाः ५७, सप्तैषवः ५७,
अष्टैषवः ५८, गोक्षाः ५९, शून्यरसाः ६०, कुषट् ६१,
प्रकरणम् १७ ] वसन्तलक्ष्मीसहितम् । ११५
त्रिंशद्गुणान्यगलितोदयभाजितानि
भागाद्यजादिगृहशेखरितं तनुः स्यात् ॥१२॥
सं०—रवेः पलात्मकं भोग्यं समयं ‘तदग्रिमै.’ उदयैः सह इष्टघटी-
पलेभ्यः त्यक्त्वा, तदुद्धृतानि ( तदुबर्वरितानि ) पलानि त्रिंशद्गुणानि
अगलितोदयभाजितानि ( अगलितेन अशुद्धोदयेन भाजितानि ) भागादि
यल्लब्धं तदजादिगृहशेखरितं ( शेखरे शिरोभागे मेषादिराशियुक्तं ) तनुर्लग्नं
भवति ॥ १२ ॥
भा०—सूर्य के भोग्यांशवश भोग्यपल साधन कर अग्रिमराशियों के उदय
मान सहित उन भोग्यपलों को इष्ट घड़ी के पल में घटावे, जो शेष पल बचे
उसको ३० से गुनाकर अशुद्धराशि के उदय का भाग देकर लब्ध अंशादिकों के
ऊपर ( आदि में ) मेषादिराशि जोड़ने से लग्न हो जाता है ॥ १२ ॥
अथ होरानवांशज्ञान
१२० विवाहवृन्दावनम्— [ लग्नशुद्धि-
देशान्तरपलानि ऋणानि, पश्चिमदेशान्तरपलानि धनानीत्यर्थः । तथा
त्रिंशद्-द्युमानान्तरमर्धितं चरार्धं स्यात् । ततः "चरार्धदेशान्तरयुग्वि-
योगौ" इत्यादिषड्वर्गाध्यायोक्तप्रकारेण वारप्रवृत्तिर्ज्ञेया ॥ १४ ॥
भा०—उज्जयिनी से पूर्व और पश्चिम देशान्तर योजन में अपना चतुर्थांश
घटाने से देशान्तर पल होता है । वह पूर्व में ऋण, पश्चिम में धन समझना । तथा
३० और दिनमान के अन्तर को आधा करने से चरखण्ड होता है । यह दिनमान
३० से अधिक हो तो धन, अल्प हो तो ऋण समझना । फिर इसके द्वारा
षड्वर्गाध्यायोक्त विधि से वारप्रवृत्ति साधन करना ॥ १४ ॥
अथ प्रकारान्तरेण कालहोरामाह—
द्विघ्नेष्टनाडीशरलब्धितो वा स्युः कालहोरादिनपप्रवेशात् ।
प्राग्वच्छरघ्ना गणयेदनिन्द्या क्रूरापि लग्ने शुभवेदवर्गे ॥१५॥
सं०—दिनप्रवेशात् द्विघ्नेष्टनाडीशरलब्धितो वा 'प्रकारान्तरेण'
कालहोराः स्युः । ताः शरघ्नाःपञ्चगुणिताः प्राग्वत् 'वारेशादिक्रमात्' गण-
येत् । शुभवेदवर्गे ( शुभाः वेदाश्चत्वारो वर्गा यस्मिन् तन् शुभवेदवर्गं
तस्मिन् तथोक्ते) लग्ने सति क्रूरोपि होरा अनिन्द्या स्यात् ॥ १५ ॥
भा०—वारप्रवेश समय से इष्टघटी को २ से गुनाकर ५ के भाग देने से लब्धि
कालहोरा होती है । उसे ५ से गुनाकर वारेशक्रम से पूर्ववत् गणनाकर रव्यादि
ग्रहों की होरा समझना । यदि लग्न के षड्वर्ग में ४ शुभग्रह के वर्ग हों तो
पापग्रह की होरा भी अशुभ नही होती है ॥ १५ ॥
अथ षड्वर्गान् कथयति—
राश्यंशाः शशिभूगुणैणतनहतास्तिथ्यभ्रभूदिक्खरै-
र्भक्ता भार्धदृकाणनन्ददिनकृद्भागा गृहं यस्य यत् ।
त्रिंशांशः सितसौम्यजीवरविजक्ष्माजन्मनां व्युत्क्रमा-
दोजर्क्षेषु शरेषुसर्पमरुतः पञ्चेति षड्वर्गिका ॥१६॥
सं०—श्लोकोऽयमष्टमाध्याये व्याख्यातः ( द्र० अ० ८ श्लो० १३ ) ॥
भा०—षड्वर्गप्रकरण के १३ वाँ श्लोक में इसकी व्याख्या देखो ॥ १६ ॥
अथ सुखार्थं स्थूलदिनमानसाधनमाह—
मध्योदये सायनसूर्यभोग्यं सषड्भयुक्तं च युतं द्युमानम् ।
प्रकरण १७ ] वसन्तलक्ष्मीसहितम् । १२१-
इति स्मृतेयं शिशुबोधनाय श्रीकेशवार्केण विलग्नशुद्धिः ॥१७॥
सं०—मध्योदये ( सायन-सूर्य सषड्भसूर्यान्तर्वर्तिराश्युदये ) सायन-
सूर्यभोग्यं, सषड्भमुक्तं ( सायनस्य सषड्भस्य सूर्यस्य मुक्तं ) च युतं
सहितं द्युमानं दिनमानं भवति । इत्येवं श्रीकेशवार्केण शिशुबोधनाय
बालबोधाय इयं विलग्नशुद्धिः स्मृता कथिता ॥ १७ ॥
भा०—सायन सूर्य और सषड्भसायन सूर्य के मध्यवर्ती राशियों के उदययोग
में सायन सूर्य के भोग्य पल, और सषड्भसूर्य के भुक्तपल जोड़ने से दिनमान
होता है । इस प्रकार बालकों के बोध के लिये श्रीकेशवार्क दैवज्ञ ने लग्नशुद्धि
अध्याय को बनाया ॥ १७ ॥
श्रीकेशवार्केण कृते विवाह-वृन्दावने द्व्यङ्कनवेन्दु तुल्ये ।
श्रीविक्रमाब्दे लिखितात्र टीका सीतादिरामेण वसन्तलक्ष्मीः ॥
इति श्रीकेशवार्कविरचिते विवाह-वृन्दावने मिथिलादेशस्थचौगमा-
निवासि-काशीस्थसंन्यासिसंस्कृत-पाठशालाध्यापक-ज्योतिषा-
चार्य-पण्डित-श्रीसीतारामशर्मकृता वसन्तलक्ष्मीर्नाम-
संस्कृतभाषाटीका सम्पूर्णा ।
शुभम् ॥
This page contains only a decorative illustration (a flower vase vignette) and does not contain any readable text.
The provided image is completely blank and contains no text to transcribe.
This image appears to be a blank page containing no readable text.
This image is completely blank; there is no text to transcribe.