सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
विवाह वृन्दावनम् (पं. सीताराम झा ज्योतिष टीका - विवाह संस्कार, अष्टकूट गुण-मिलान एवं मुहूर्त विज्ञान सटीक)

विवाह वृन्दावनम् (पं. सीताराम झा ज्योतिष टीका - विवाह संस्कार, अष्टकूट गुण-मिलान एवं मुहूर्त विज्ञान सटीक)

Vivaha Vrindavanam: Vivaha Sanskara, Ashtakuta Guna Milana evam Muhurta Vigyan

केशवार्कमहोदय (टीकाकार: पं. सीताराम झा) द्वारा

DevanagariHindipublished138 पृष्ठ

पृष्ठ 66, कुल 138 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 66

प्रकरणम् ७ ] वसन्तलक्ष्मौसहितम् । ५३
तान्त्रिकाः शास्त्रकारका गोलगणितेषु पर्ययेणैव राहुपातयोर्नामनी संज्ञे
विदधुः 'पात एव राहुरिति' कथितवन्त इत्यर्थः ॥१२॥
भा०-और भी प्रमाण है कि-ब्रह्मगुप्त, सोम, रोमकमुनि, मयासुर, आदि
शब्द से वशिष्ठ नारद ब्रह्मा आदि शास्त्रकारों ने राहु और पात ये दोनों नाम
पर्यायवाचक कहे हैं, अर्थात् पात ही को राहु कहा है ॥१२॥
अथोच्चस्य कल्पनामात्रत्वं कथयति-
अर्कमर्कजकुजार्यतुङ्गतां किं नयन्ति यदि तत्पृथग्भवेत् ।
कल्पना तदियमुच्चमुच्चरन् कोपि रोपितफलं न च श्रुतः ॥१३॥
सं०- यदि तत् ( उच्चं ) पृथग् भवेत्, तदा अर्कज-कुजार्यतुङ्गतां
अर्के सूर्ये किं नयन्ति ? शनि-कुज-गुरूणामुच्चं सूर्यमेव कथमाममन्ति ? ।
तत् ( तस्मात् ) इयं कल्पनाऽस्ति, मन्दफलादिसाधनार्थं उच्चं कल्पनामात्र-
मेवेत्यर्थः । तथा च रोपितफलं उच्चं उच्चरन् कथयन् कोऽपि जनो न श्रुतः,
कोऽप्युच्चफलं न कथितवान् इत्यर्थः ॥१३॥
भा०-अगर फल देने में उच्च पृथक् पृथक् हो तो, शनि, मंगल और गुरु
इन तीनों का उच्च सूर्य ही को क्यों मानते ? इसलिये मन्द फलादि साधनार्थ
उच्च कल्पना मात्र है । तथा यह भी कि उच्च का फल कहनेवाला कोई आचार्य
सुननेमें नहीं आया है । अर्थात् सिद्ध हुआ कि पातमें फलदातृत्व है उच्चमें नहीं ।
राहोग्रहत्वं चेत् तदा तस्य दिनाद्यधिपतित्वं किं नेत्याह-
राहोर्नाहोरात्रवर्षाधिपत्यं सत्यं सर्वव्योमगानामधीशौ ।
यस्य च्छाया पुष्पवन्तौ पिनष्टि कास्ते तस्य स्वामिताया विनष्टिः ॥
सं०-राहोः अहोरात्रवर्षाधिपत्यं नास्तीति सत्यम्, परञ्च यस्य
राहोः छाया सर्वव्योमगानां ( सकलखेटानां ) अधीशौ पुष्पवन्तौ रवि-
चन्द्रौ पिनष्टि ( चूर्णयति ) तस्य राहोः स्वामितायाः आधिपत्यस्य विनष्टिः
क्वास्ते ? सर्वत्र तदाधिपत्यमस्त्येवेत्यर्थः ॥१४॥
भा०-यह सत्य है कि-राहु में दिनाधिपत्य, वर्षाधिपत्य आदि नहीं है ।
परञ्च जिसकी छाया सब ग्रहों के अधीश सूर्य चन्द्र को चूर्ण (ग्रसित) कर देती
है, उसका आधिपत्य का विनाश कहाँ हो सकता है । अर्थात् सर्वत्र ही उसका
आधिपत्य समझना चाहिये ॥१४॥