विवाह वृन्दावनम् (पं. सीताराम झा ज्योतिष टीका - विवाह संस्कार, अष्टकूट गुण-मिलान एवं मुहूर्त विज्ञान सटीक)
Vivaha Vrindavanam: Vivaha Sanskara, Ashtakuta Guna Milana evam Muhurta Vigyan
केशवार्कमहोदय (टीकाकार: पं. सीताराम झा) द्वारा
पृष्ठ 120, कुल 138 में से
संदर्भ में पढ़ेंप्रकरणम् १४ ] वसन्तलक्ष्मीसहितम् । १०७
तच्चावमन्येत न चेतसापि यदाचरेयुः स्वकुलोक्तमार्याः ॥३०॥
सं०-श्रुतित्रिपूर्वावसुवह्निमित्रविश्वानिलर्चे कुमार्याः कन्यायाः
वरणं शुभं स्यात् । तथा आर्याः मान्यवृद्धाः कुलोक्तं निजकुलपरंपरागतं
यत् आचरेयुः तच्चेतसापि मनसापि नावमन्येत तदवमानना न कार्येत्यर्थः ।
भा०-श्रवण, तीनों पूर्वा, धनिष्ठा, कृत्तिका, अनुराधा, उत्तराषाढ़ा, स्वाती
इन नक्षत्रों में कन्या का वरण करना शुभ है । और माननीय वृद्ध लोग अपने कुल
परंपरागत जो आचार करते आये हों उसका अवहेलना मनसे भी नहीं करना
चाहिये । अर्थात् कुलका आचार भी अवश्य करना चाहिये ॥ ३० ॥
अथ वेदिकानिर्माणं कथयति—
वेदिकां विरचयेत्तथा यथा स्यादियं प्रविशतश्च दक्षिणे ।
स्युर्जनाश्रययवोप्तिवर्णिकाः षण्णवत्रिदिवसेषु नाग्रतः ॥३१॥
सं०-विवाहार्थं—वेदिकां तथा विरचयेत् यथेयं गृहं प्रविशतः
पुरुषस्य दक्षिणे भागे भवेत् । अग्रतः विवाहदिनात् पूर्वे षण्णवत्रिदिवसेषु
जनाश्रय-यवोप्ति-वर्णिका न स्युः ( न भवेयुः ) । पश्चात् मण्डपाद्युद्वासन-
मपि-एतन्मितेषु दिनेषु नो कार्यम् । अन्यव्यवस्था आचारतो ज्ञेया ॥३१॥
भा०-विवाह के लिये वेदी इस प्रकार बनाना चाहिये जिससे वह गृह
( मण्डप ) में प्रवेश करते समय दाहिने भाग पड़े । और विवाहदिन से पूर्व, षष्ठ,
नवम, और तृतीय दिन में मण्डप, अङ्कुरार्पणार्थ जौ का बोना और लीपना पोतना
रंग लगाना आदि न करना चाहिये । अर्थात् विवाह दिन से पीछे ३, ६ और ९
दिनों में मण्डप आदि का उद्वासन (उत्थापन) भी न करना चाहिये । और विशेष
व्यवस्था आचार से समझना चाहिये ॥ ३१ ॥
अथ मातृकापूजनं कर्तव्यमित्याह—
कन्यकोक्तविधिवत्पुलोमजापूजनं सयुवतिः समाचरेत् ।
घ्नन्ति चाशुभमविघ्नमातरो मातृयज्ञकुलकर्मशान्तयः ॥३२॥
सं०-सयुवतिः ( सुवासिनीस्त्रीसहिता ) कन्यका उक्तविधिवत्
शौनकादिप्रतिपादितरीत्या पुलोमजापूजनं इन्द्राण्याराधनं समाचरेत् ।
तथा मातृयज्ञ-कुलकर्मशान्तयः ( मातरो गौर्याद्याः, मातृमातामह्याद्याश्च ता-
सां यज्ञः पूजनं, कुलाचारवशेन शान्तयश्च ) अविघ्नमातरः ( निर्विघ्नं