तर्कभाषा (आचार्य केशवमिश्र - पं. विश्वेश्वर सिद्धान्तशिरोमणि कृत 'तर्करहस्य' हिन्दी व्याख्या सहित)
Tarkabhasha of Keshavamishra
आचार्य केशवमिश्र (व्याख्याकार: पं. विश्वेश्वर सिद्धान्तशिरोमणि) द्वारा
पृष्ठ 166, कुल 330 में से
संदर्भ में पढ़ेंअनुमाने टिप्पणयः ] अनुमाननिरूपणम् १०१
उनके स्वार्थानुमान तथा परार्थानुमान भेदों पर भी वैशेषिक की
छाया स्पष्ट है । इस प्रकार यद्यपि बौद्ध दार्शनिकों ने न्याय-परम्परा के
अनुमान, लक्षण तथा भेदों का खण्डन करने का प्रबल प्रयत्न किया है फिर
भी वह वैदिक-परम्परा के प्रभाव से अपने को बचा नहीं सके हैं। न्याय-पर-
म्परा के 'अथ तत्पूर्वकमनुमानम्' इस लक्षण और 'त्रिविधमनुमानं पूर्ववच्छेष-
वत्सामान्यतो दृष्टं च' इन भेदोंको स्वीकार न करने पर भी वैशेषिक-प्रतिपादित
अनुमान-लक्षण और भेदोंका अनुगमन उन्होंने किया ही है ।
हमने अपनी दर्शनमीमांसा में इस विषय का सङ्कलन इस प्रकार किया है ।
द्वैध¹मत्रानुमानं यत्, परार्थस्वार्थभेदतः ।
संविभक्तं तदन्यत्र चान्यथा तु द्विधा त्रिधा ॥ १ ॥
पूर्ववच्छेषवच्चैव दृष्टं सामान्यतस्तथा ।
सूत्रकारेण न्याये तु भेदस्तस्य त्रिधा कृतः ॥ २ ॥
सांख्ये वीतमवीतं च पूर्वं तावद् द्विधा कृतम् ।
वीतं पुनर्द्विधा कृत्वा तृतीयं शेषवन्मतम् ॥ ३ ॥
तत्र न्यायस्य भेदानां व्याख्या भाष्ये द्विधा कृता ।
न्याय एव तयोराद्या परा सांख्येऽपि सम्मता ॥ ४ ॥
त्रिविधभेदों की न्यायाभिमत प्रथम व्याख्या—
पूर्ववत् कारणज्ञानात् कार्य यदनुमीयते ।
भाविवृष्टेर्यथा ज्ञानं मेघैर्मेदुरितेऽम्बरे ॥ ५ ॥
कार्याद्धेतोश्च यज्ज्ञानं 'शेषवत्' तत्प्रकीर्तितम् ।
भूतवृष्टेर्यथा ज्ञानं स्रोतोभेदादिभिर्भवेत् ॥ ६ ॥
कार्यकारणभावादि सम्बन्धेतरहेतुकम् ।
ज्ञानं 'सामान्यतो दृष्टं' गतिमच्चन्द्रतारकम् ॥ ७ ॥
इतीयं प्रथमा व्याख्या प्रायो न्याये समाहृता ।
क्वचित् सांख्येऽपि संदृष्टा परा सांख्यानुगापि च ॥ ८ ॥
त्रिविध भेदों की न्यायोक्त तथा सांख्याभिमत द्वितीय व्याख्या—
'पूर्ववद्' धूमवह्न्याद्योः पूर्वं प्रत्यक्षभूतयोः ।
वह्नेरनुमानं धूमात्, सांख्ये दृष्टस्वलक्षणम् ॥ ९ ॥
इन्द्रियाद्यनुमानं च करणत्वादिहेतुकम् ।
न्याये 'सामान्यतो दृष्टं' सांख्येऽदृष्टस्वलक्षणम् ॥ १० ॥
१ दर्शनमीमांसा ४ ।