ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

नवमाध्यायेऽप्रथमः खण्डः। ३०९
दन्त तत्पर्यायाणां पर्यायत्वम् ॥ ३ ॥
यद्यस्मात् समन्तं रात्रेः सर्व्वतः पर्यायं यत्र यत्राऽसुराः पराभूता-
स्तिष्ठन्ति तं तं देशं परीत्य परीत्य प्राणुदन्त प्रणोदनमकुर्व्वन् । तत्प-
र्य्यायाणां पर्यायत्वं सम्पन्नम् ॥ ३ ॥
प्रगाथमपश्यन्नित्युक्तम्, तस्य प्रथमपर्यायगतस्य प्रग्रथनप्रकारमाह—
प्रथमानि पदानि पुनरादीनि भवन्ति प्रथमस्य
पर्यायस्य ॥ ४ ॥
प्रथमपर्यायस्य प्रथमानि पदानि गायत्र्योरुत्तरयोर्ऋचो प्रथमपा-
दगतानि पदानि पुनरादीनि पुनरादीयन्तेऽभ्यस्यन्त इति। पुनरादीनि
तादृशानि भवन्ति। पुन्रहतं पुरुष्टुतमिति द्विरावर्त्तयेदित्यर्थः ॥ ४॥
उक्तनियमविधिसिद्ध्यर्थं देवैः पूर्व्वमनुष्ठितमिति दर्शयति—
प्रथमैर्हि पदैः पुनरादाय प्रथमरात्रात्प्राणुदन्त ॥ ५ ॥
यतो देवाः पूर्व्वमसुरान् प्रणोदनं प्रगाथगतप्रथमपदानि पुनरादाय
प्रथमरात्रादकुर्व्वन् । अत इदानीन्तनैरप्येवं कर्त्तव्यम् ॥ ५ ॥
अथाऽस्य प्रस्तावभागमाह—
पान्तमावो अन्धस इति प्रस्तौति ॥ ६ ॥
स्पष्टम् ॥ ६ ॥
एतत्प्रशंसति—
अहर्वै पान्तमन्धो रात्रिरहैव तद्रात्रिमारभन्ते ॥ ७ ॥
अतस्तु सामान्येन स्तुतिः क्रियते। पाति रक्षत्यालोकेनेति पान्त-
महः। अन्धीकरणादन्धो रात्रिः। एवं सति पान्तमिति क्रमेण युञ्जन्ति
तत्तेनाहैव रात्रिमारभन्त उपक्रमन्ते ॥ ७ ॥
प्रगाथं विधाय तत्र साम विधत्ते—
तासु ब्वैतहव्यम् ॥ ८ ॥
कर्त्तव्यमिति शेषः ॥ ८ ॥
अथैतस्य प्रवृत्तिनिमित्तं दर्शयन्नवगतिप्रतिष्ठयोर्हेतुत्वेन प्रशंसति—
ब्वीतहव्यः श्रायसो ज्योङ्निरुद्ध एतत्सामाऽपश्य-
त्सोऽवगच्छत्प्रत्यतिष्ठदवगच्छति प्रतितिष्ठत्येतेन-
तुष्टुवानः ॥ ९ ॥
श्रायसः श्रेयसः पुत्रो वीतहव्यो नाम ऋषिः ‘देविकाशिशपादित्य-
वाहार्थसत्रश्रेयसामादिति’ श्रेयःशब्दस्यादेराकारः। ज्योक् चिरकालं