तैत्तिरीय ब्राह्मण (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य सहित भाग १)

तैत्तिरीयब्राह्मणम् (१.४.१) १७१

स्तना॑ आसन् ।। इ॒यं वै पृश्नि॑: । तामा॑दि॒त्या
आदि॑त्यस्था॒ल्या च॑तुष्पदः प॒शून॑दुहन् । यदा॑दित्यस्थाली
भव॑ति । चतु॑ष्पद एव॒ तया॑ प॒शू न्यज॑मान इ॒मां दु॑हे ।
तामिन्द्र॑ उक्थ्यस्था॒ल्येन्द्रि॒यम॑दुहत् । यदु॑क्थ्यस्था॒ली
भव॑ति । इ॒न्द्रि॒यमे॒व तया॑ यज॑मान इ॒मां दु॑हे । तां विश्वे॑
दे॒वा आ॑ग्रयणस्था॒ल्योर्ज॑मदुहन् । यदा॑ग्रयणस्थाली
भव॑ति । ऊर्ज॑मेव॒ तया॑ यज॑मान इ॒मां दु॑हे । तां म॒नुष्या॑
ध्रुवस्था॒ल्यायु॑रदुहन् । यद् ध्रुवस्था॒ली भव॑ति । आयु॑रेव
तया॑ यज॑मान इ॒मां दु॑हे । स्था॒ल्या गृ॒ह्णाति॑ । वा॒य॒व्येन॑
जु॒होति॑ । तस्मा॑द॒न्येन॑ पा॒त्रेण॑ प॒शून्दुहन्ति॑ । अ॒न्येन॑
प्रति॑गृह्णन्ति । अथो॑ व्यावृत॑मे॒व तद्यज॑मानो गच्छति (५),
इति ।
गृ॒ह्यत्वं॑ ग्रहा॑ञ्जुहो॒त्यकु॑र्वतादुहन्नाग्रयणस्थाली भव॑ति॒ । नव॑ च ।।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयब्राह्मणे प्रथमाष्टके चतुर्थाध्याये
प्रथमोऽनुवाकः ।। १ ।।
वायुः स्वामी येषां दारुमयाणां पात्रविशेषाणां ते वायव्याः । यद्यप्येकै
कस्य पात्रस्यैकैको देवस्तथाऽपि वायुना वरस्य वृत्तत्वाद्व्रायव्यशब्देनैव
तेषां व्यवहारः । तथ चैन्द्रवायवग्रहब्राह्मणे समाम्नायते-“ते
वायुमब्रुवन्निमं नः स्वदयेति । सोमऽब्रवीद्वरं वृणै मद्देववत्यान्येव वः
पात्राण्युच्यन्ता इति । तस्मान्नानादेवत्यानि सन्ति वाव्याक्युच्यन्ते” इति ।
ते च वायव्याः पात्रविशेषाः सोमग्रहणार्था ऐन्द्रवायवं गृह्णाति मैत्रावरुणं
गृह्णातीत्यादिश्रवणात् । तद्वन्मृण्मयस्थाल्योऽपि चतस्रः सोमग्रहणय
इत्येवमत्र प्रसिद्धिः । ताश्च स्थाल्यः किं विधा इति प्रश्नः ।
तस्योत्तरमुच्यते । पुरा कदाचिद्भूमिः । पृश्निः श्वेतगोरूपाऽभूत् ।
भूविकारभूता आदित्यस्थाल्युक्थ्यस्थाल्याग्रयणस्थाली ध्रुवस्थालीत्येते
चत्वारः स्थालीविशेषास्तस्या गोः स्तना आसन् । तांश्च स्तानाना
दित्यादयो दुग्ध्वा पश्वादिफलानि प्राप्तवन्तः एवं यजमानोऽपि तानि प्राप्तुं
स्थालीचतुष्टयं कुर्यात् । कृत्वा च मृन्मयस्थाल्यां तत्तद्देवतासंबन्धिन्यां
तत्तद्देवार्थं सोमरसं गृह्णीयात् । तं च सोमरसं होमकाले दारुमये
वायव्यपात्रेऽवनीय तेन पात्रेण जुहुयात् । यस्मादेवं तस्माल्लोकेऽपि

१७२ (१.४.२) तैत्तिरीयब्राह्मणम्
दोहपात्रमन्यत्क्षीरग्रहणपात्रं चान्यत् । अपि चैवंकुर्वाणो यजमान इतरेभ्यो
व्यावॄत्तिं प्राप्नोति ।
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे
कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयब्राह्मणभाष्ये प्रथमकाण्डे
चतुर्थप्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः ।
अथ चतुर्थप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः ।
प्रथमेऽनुवाके सोमविशेषे ग्रहविधिरुक्तः । द्वितीयानुवाके
सौत्रामणिशेषामन्त्रा उच्यन्ते । तत्राऽऽश्विनसारस्वतेन्द्रग्रहेषु त्रिष्वपि
साधारणं याज्यानुवाक्यायुगलम् । तथा च सौत्रामणिब्राह्मणमेवामाम्नातम्

• "युवंँ सुराममश्विनेति सर्वदेवत्ये याज्यनुवाक्ये भवतः" इति । तत्र
  पुरोनुवाक्यामाह-
  यु॒व् ँसु॒रा॑ममश्विना॑ । नमु॑चावासु॒रे सचा॑ । वि॒पि॒पा॒ना
  शु॒भस्पती॑ । इन्द्रं॒ कर्म॑स्वावतम्, इति ।
  हेऽश्विनौ नमुचावासुरे नमुचिनामके कस्मिंश्चिदसुरे सचा संबद्धं
  सुरां सुरया संपादितमिमं पात्रस्थं द्रव्यशेषं विपिपाना विशेषेण पिबन्तौ
  शुभस्पती शोभनस्य कर्मणः पालकौ युवां कर्मस्वेतंश्चिन्द्रमावतं सहपानेन
  पालयतम् ।
  याज्यामाह-
  पु॒त्रमि॑व पि॒तरा॑वु॒भा । इन्द्रा॑वतं॒ कर्म॑णा
  द् ँशना॑भिः । यत्सु॒रा॒मं व्यपि॑बः॒ शची॑भिः । सर॑स्वती
  त्वा म॒घव॑न्नभीष्णात्, इति ।
  हेऽश्विनौ युवामुभौ यथा लोके पितरौ पुत्रं
  पालयतस्तद्वद्यजमानमनेन कर्मणा रक्षतम् । दंसनाशब्दः कर्मवाची ।
  शचीशब्द शक्तिवाची । ह इन्द्र यद्यस्मात्कारणात्मकर्म विशेषेण याभिः
  शक्तिभिः सह त्वं सुरया संपादितमिमं रसविशेषं विशेषेण
  पीतवांस्तस्माद्यजमानं रक्षेति शेषः । हे मघवन्नियं सरस्वती
  त्वामभीष्णाद्विषज्यतु । पानेन परितोषयत्वित्यर्थः । अथ मन्त्रद्वयेन सुराया
  अनुमन्त्रणम् । तथा च सूत्रकारः-"हुतां हूयमानां वा यजमानोऽनुमन्त्रयते"
  इति ।
  तत्र प्रथमं मन्त्रमाह-

तैत्तिरीयब्राह्मणम् (१.४.२) १७३
अहा॒व्यग्ने॑ ह॒विरा॒स्ये॑ त । स्रु॒चीव॑ घृ॒तं च॒मू इ॑व॒ सोम॑:
(१)। वा॒ज॒सनिं॑ ँ र॒यिम॒स्मे सु॒वीर॑म् । प्र॒श॒स्तं धे॑हि य॒शसं॑
बृ॒हन्त॑म्, इति ।
हेऽग्ने ते तवाऽऽस्ये मुखेऽहावीदं द्रव्यं हुतम् । यथा स्रुचि जुह्वादौ
घृतं निहितं यथा वा चमू चमसेषु सोमो निहितस्तद्वत्तस्मादस्मे अस्मासु
सुवीरं शोभनकर्मशूरं पुत्रं धेहि संपादय । कीदृशम् । वाजसनिमन्नदातारं
रयिं धनवन्तं प्रशस्तं विद्यादिगुणयुक्तं यशसं यशस्विनं बृहन्तं महान्तं
सर्वकार्यसमर्थम् ।
अथ द्वितीयं मन्त्रमाह-
यस्मि॒न्नश्वा॑स ऋष॒भास॑ उ॒क्षण॑: । व॒शामे॒षा अ॑वसृ॒ष्टास॒
आहु॑ता: । की॒ला॒ल॒पे सोम॑पृष्ठाय वे॒धसे॑' । हृ॒दा म॒तिं ज॑नय॒
चारु॑म॒ग्नये॑, इति ।
यस्मिन्नग्नावश्वादय आहुता अश्वासः । अश्वमेधयागे अश्वा
हुताः । ऐन्द्रमृषभमित्यादिषु विहितेषु कर्मसु ऋषभा हुताः ।
ऐन्द्रमुक्षाणमित्यादिषूक्षाणो हुताः । सेचनसमर्था उक्षाणः पुंगवगात्रा
ऋषभाः। मैत्रावरुणीं वशामालभेतत्यादिषु विहितेषु वशा हुताः । सारस्वतं
मेषमित्यादिषु मेषा हुता । ते च सर्वेऽवसृष्टासो यजमानेन समर्पिताः .
तादृशायाग्नये हृदाऽन्त:करणेन चारुं मतिं कर्मानुष्ठानविषयत्वेन
समीचीना बुद्धिं जनयाह संपादयामि । कीदृशायाग्नये ।-
कीलालपेऽन्नरसपायिने । सोमयागस्थितानि पृष्ठानि यस्यासौ
सोमपृष्ठस्तस्मै वेधसे विधात्रे ।
नाना॒ हि वां॑ दे॒वहि॑तं ँ॒ सदो॑ मि॒तम् । मा स ँ॑ सृ॑क्षाथां
प॒र॒मे व्यो॑मन् । सुरा॒ त्वम॑सि॒ शुष्मि॒णी सोम॑ ए॒षः । मा
मा॑ हि ँ॑ सी॒: स्वां योनि॑मावि॒शन् (२)। यदत्र॑ शि॒ष्ट ँ॑
रसि॑नः सु॒तस्य॑ । यदिन्द्रो॒ अपि॑बच्छची॒भिः । अ॒हं तद॑स्य॒
मन॑सा॒ शिवे॑न । सोमं॒ राजा॑नमि॒ह भ॑क्षयामि ।
कल्पः-“ब्राह्मणं परिक्रीणीयादुच्छेषणस्य पातारं नाना हि वां
देवहित ँसदों मितं मा सँसृक्षाथां परमे व्योमन्सुरा त्वमसि सुष्मिणी
सोम एष मा मा हिँसीः स्वां योनिमाविशन्यदत्र शिष्ट ँरसिनः सुतस्य

१७४ (१.४.२) तैत्तिरीयब्राह्मणम्
यदिन्द्रा॑ अ॒ग्नि॒र॒र्चिर्भि॑रहं तदस्य मनसा शिवेन सोमँ राजानमिह
भक्षयामीति वा स्वयं पिबेत्" इति । अत्र सुरोच्छेषस्य ब्रह्मणे पातारं
किंचिन्मूल्यदानेन परिक्रीणीयात् । नाना हि वामिति मन्त्रेण यदिन्द्रेति
मन्त्रेण वा स्वयं पिबेदित्यर्थः । हे सोमग्रहसुराग्रहौ वां युवयोः सदों
निवासस्थानं नाना मितं पृथगेव संपादितम् । अतः परमेव्योमन्प्रकृष्टे
आकाशे भक्षणस्थाने मा संसृक्षाथां परस्परसंसृष्टौ मा भूताम् । हे
पात्रस्थद्रव्य त्वं शुष्मिणी बलवती सुराऽसि । एष खलु सोमः
सुप्रसिद्धविभवस्त्वं स्वां योनिं स्वकीयस्थानमुदररूपमाविशन्मामिह मा
हिंसीः । अत्र पात्रे रसिनो रसवतः सुतस्याभिषुतस्य यच्छिष्टमस्ति यच्चेन्द्रः
अचीर्भिः स्वशक्तिभिः सहापिबत्तत्रास्य पात्रस्थद्रव्यस्यैकदेशं सोमं
राजानमहं शिवेन भक्तियुक्तेन मनसेह कर्मणि भक्षयामि ।
द्वे सृ॒ती अ॑शृणवं पितॄ॒णाम् । अ॒हं दे॒वाना॑मुत मर्त्या॑नाम् ।
ताभ्या॑मि॒दं विश्वं॒ भुव॑न॒ꣳ समे॑ति । अ॒न्त॒रा पूर्व॒मपरं॑ च
के॒तुम् ।
कल्पः-“द्वे सृती अशृणवं पितॄणामहं देवानामुत मर्त्यानाम् ।
ताभ्यामिदं विश्वं भुवनं समेत्यन्तरा पूर्वमपरं च केतुमिति वा
वल्मीकवपायामवनयेत् " इति पितॄणामस्मत्पूर्वपुरुषाणां द्वे सृती अशृणवं
द्वौ मार्गाविति शास्त्रमुखेनाहं श्रुतवानस्मि । तयोर्मध्ये देवानामेको मार्गो
येन गत्वा ब्रह्म लोके देवा भूत्वा न पुरावर्तन्ते । उतापि च मर्त्या येन
गत्वा स्वर्गमनु भूय पुनरावर्तन्ते ताभ्यामुभाभ्यां मार्गाभ्यामिदं विश्वं भुवनं
शास्त्रार्थनुष्ठानपरं सर्वप्राणिजातं समेति सम्यग्गच्छति । पूर्वं केतुं चिह्नं
पृथिवीमपरं केतुं दिवं चान्तरा द्यावापृथिव्योर्मध्ये द्वे सृती वर्तेते इत्यर्थः ।
यस्तै॑ देव वरुण गाय॒त्रछ॑न्दाः पाश॑ः । तं त॑ ए॒तेनाव॑जये,
इति ।
कल्पः-“यस्ते देव वरुण गायत्रीच्छन्दाः, पाशस्तं त एतेनावयजे
स्वाहेत्याश्विनपात्रमभृथे प्रविध्यन्ति" इति । हे वरुणदेवतेत्वदीयः पाशों
गायत्र्याख्येण च्छन्दसा युक्तों यो विद्यते तं पासमेतेन पात्रेण
विनाशयामि ।
कल्पः-“एतेनैव त्रिष्टुप्छन्दा इति सारस्वतस्य जगतीछन्दा
इत्येन्द्रस्य' इति । एतेन देवेति मन्त्रेण त्रिष्टुप्छन्दा इतिविशेषयुक्तेन
सारस्वतस्य पात्रं प्रविध्यन्ति । एवमुत्तरत्रापि । पाठस्तु-