तैत्तिरीय ब्राह्मण (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य सहित भाग १)

तैत्तिरीयब्राह्मणम् (१.३.६) १३५
दुन्दुभी॒न्समा॑घ्नन्ति । प॒रमा वा ए॒षा वाक् (२) । या
दु॒न्दु॒भौ । प॒र॒मयै॑व वा॒चाऽरां॒ वाच॒मव॑रुन्धे । अथो॒ वाच॑
ए॒व वर्ष्म॑ यज॑मा॒नोऽव॑रुन्धे, इति ।
मन्त्रगतमिन्द्रियपदं वाजमजयिदित्येतच्च व्याचष्टे-
इन्द्रा॑य वाचं॑ वद॒तेन्द्रं॑ वाजं॑ जापय॒तेन्द्रो॑
वाज॑मजयि॒दित्य॑ह । ए॒ष वा ए॒तर्हीन्द्र॑ः । यो यज॑ते ।
यज॑मान ए॒व वाज॑मु॒र्जय॑ति, इति ।
कल्पः-"अथास्मा अश्वाजनिं प्रयच्छति-
अश्वा॑जनि॒वाजि॑नी॒ वाजे॑षु वाजिनीवत्यश्वान्त्समत्सु॑ वाजय " इति ।
अस्मै यजमानाय । अश्वमजति क्षिपतीत्यश्वाजनी कशा । सा च
विजयेनान्नप्रदत्वाद्वाजिनी । वाजिन्यो वेगवत्योऽश्वगतयस्ता अस्याः
कशाया इति वाजिनीवती । यथोक्तगुणत्रयोपेते हे कशे वाजेष्वन्नेषु
निमित्तभूतेषु सत्सु त्वमश्वान्समत्सु युद्धेषु वाजय गमय । अयं मन्त्रः
स्पष्टत्वबुद्ध्योपेक्षितः । श्रीविधेयान्विधत्ते-
स॒प्तद॑श प्र॒व्या॒धाना॒जिं धा॑वन्ति । स॒प्तद॑श स्तोत्रं॑ भवति ।
स॒प्तद॑श स॒प्तद॑श दीयन्ते (३) । स॒प्तद॑शः प्र॒जाप॑तिः ।
प्र॒जाप॑तेरा॒प्त्यै॑, इति ।
प्रकर्षेण बलाधिक्येन विध्यन्ते मुच्यन्ते बाणा यावत्परिमाणेषु
देशविशेषेषु तावत्परिमाणा देशाः प्रव्याधास्ते च सप्तदशसंख्याकाः
तेषामन्तेऽवधित्वद्योतनाय काचिदौदुम्बरी शाखा निखन्यते ।
तत्काष्ठयुक्तोऽवधिराजिः तत् पर्यन्तं रथारुढा धावेयुः । अस्मिन्वाजपेये
सामवेदप्रसिद्धं यत्स्तोत्रंतत्सप्तदशसंख्याकावृत्तियुक्तं भवेत् ।
तदावृत्तिप्रकारस्त्वष्टमप्रपाठके समिधमातिष्ठेत्यस्मिन्ननुवाके
ब्राह्मणोदाहरणेन स्पष्टीकरिष्यते । दक्षिणात्वेन दातव्यानां रथादीनां
गोशतान्तानां द्रव्याणां मध्य एकैकद्रव्यं सप्तदशसंख्यायुक्तं दद्यात् ।
तञ्चाऽऽपस्तम्बो दर्शयति-"दक्षिणाकाले सप्तदश रथान्ददाति
सप्तदशानासि सप्तदशाश्वान्सप्तदश हस्तिनः सप्तदश निष्कान्सप्तदश
दास्यः (सीः) सप्तदशाजाः सप्तदशाधीः सप्तदश वासांसि सप्तदश गवां
शतानि" इति । यद्यपि स्तोमविशेषविधेर्देयद्रव्यसंख्याविधेश्च

१३६ (१.३.६) तैत्तिरीयब्राह्मणम्
नायमवसरस्तथाऽपि गन्तव्यदेशविशेषसंख्याविधिप्रसङ्गेन तदुभयं
विहितम् । तथा सत्येकेनैव सप्तदशः प्रजापतित्यनेनार्थवादेन
विधित्रयस्य स्तोतुं शक्यत्वात् ।
कल्पः-“तया यथायुक्तमश्वानिक्षपति-
“अर्वा॑ऽसि” इति दक्षिणं “सप्ति॑रसि” इति मध्यमं “वा॒ज्य॑सि”
इत्युत्तरम्’ इति । अर्वादयोऽश्वजातिविशेषाः । तदेवाभिप्रेत्यान्य-
त्राऽऽम्नायते-‘हयो देवानवहदर्वा सुरान्वाजी गन्धर्वानश्वो मनुष्यान् ”
इति (वामदक्षिणयोरश्वयोर्मध्य ईषाद्वयं प्रसार्य तयोर्मध्ये
सम्याख्यजातिविशेषोपेतमश्वं युञ्जय(ञ्जया) त् । त्रींस्तान्देवतात्रयरूपेण
स्तौति-
अर्वा॑ऽसि॒ सप्ति॑रसि वा॒ज्य॑सीत्याह॑ । अ॒ग्निर्व्वा अर्वा॑ ।
वा॒युः सप्ति॑ः। आ॒दि॒त्यो वा॒जी । ए॒ताभि॑रे॒वास्मै॑
दे॒वता॑भिर्दे॒वर॑थं युनक्ति, इति ।
पूर्वं यजुषा युनक्तीत्यत्र मंत्रो विहितः ।
इदानीं रथयोगं विधत्ते-
पृ॒ष्टि॒वा॒हिनं॑ युनक्ति । पृ॒ष्टि॒वाही॒ वै दे॑वर॒थः ।
दे॒वरथ॑मे॒वास्मै॑ युनक्ति (४), इति ।
पृष्टिः पादत्रयोपेतो भोजनपात्रस्याऽऽधारस्तद्वदश्वैस्त्रिभिर्वहतीति
पृष्टिवाही । अत एवोपरिष्टाद्वक्ष्यते-‘त्रयोऽश्वा भवन्ति रथश्चतुर्थः’ इति ।
कल्पः-“अथैतानाजिसृतो विख्यापयति-
वाजिनो वाजं धावत मरुतां प्रसवे जय॑त॒ वि योजना॑
मिमीध्वमध्व॑नः स्कभ्नीत । काष्ठां गच्छत ” इति ।
हे वाजिनोऽश्वा वाजमन्नं संपादयितुं त्वरया धावत ।
मरुतामनुज्ञायां सत्यामन्नं जयत । विशेषेण बहून्यपि योजनानि मिमीध्वं
शीघ्रधावनेन परिमितान्यल्पानीव कुरुत । किंचाध्वनो मार्गान्स्कभ्नीत
स्कम्भयत शीघ्रगत्या पीडितान्कुरुत । काष्ठामध्वसमाप्तिमाजिशिरो
गच्छत । अस्मिन्मन्त्रे प्रथमभागं प्रतीकत्वेनोपादाय चतुर्थभागे काष्ठाशब्दं
व्याचष्टे-
वाजि॑नो॒ वाजं॑ धावत॒ काष्ठां॑ गच्छतेत्या॑ह । सु॒वर्गो॒ वै

तैत्तिरीयब्राह्मणम् (१.३.६) १३७
लो॒कः काष्ठां॑ । सु॒वर्ग॒मेव लो॒कं य॑न्ति, इति ।
दिग्विशेषं विधातुं प्रस्तौति-
सु॒वर्गं॑ वा ए॒ते लो॒कं य॑न्ति । य आ॒जिं धाव॑न्ति, इति ।
विधत्ते-
प्राञ्चो॑ धावन्ति । प्राङ्ङि॒व हि सु॑व॒र्गो लो॒कः, इति ।
प्राञ्चः पूर्वाभिमुखाः । ऐन्द्रत्वात्स्वर्गस्य प्राग्दिग्वर्तित्वम् ।
कल्पः-“अथ रथान्धावतोऽनुमन्त्रयते, बजे वाजेऽवत वाजिनो न
इति चतसृभिरनुच्छन्दसम् ” इति । तंत्रेयमुक्तप्रथमाह-
वाजे॑ वाजेऽवत वाजिनो नो॒ धने॑षु विप्रा अमृता ऋत॒ज्ञाः । अ॒स्य
मध्वः॑ पिबत मा॒दय॑ध्वं तृ॒प्ता या॑त प॒थिभि॑र्देव॒यानैः॑, इति ।
हे वाजिनोऽश्वा वाजे वाजे तत्तदन्ननिमित्तं धनमिमित्तं च
नोऽस्मानवत् । विप्रा ब्राह्मणवत्स्नानेन शुद्धा अमृता मरणरहिताः
श्रमरहिता ऋतज्ञा ऋतं सत्यमस्य गंतव्यदेशं जानन्तस्तादृगश्वाभिमानिनो
हे देवा अस्य मध्वः पिबत, धावनात्पूर्वं पश्चाच्चावघ्राष्यमाणं मधुसमानं
नैवारचरुरसं पिबत । पीत्वा च मादयध्वं हृष्टा भवत । ततस्तृप्ताः सन्तो
देवयानैः पथिभिराजिं प्रति यात । अथ द्वितीया-
ते नो॒ अर्व॑न्तो हव॒नश्रुतो॒ हवं॒ विश्वे॑ शृण्वन्तु वा॒जिन॑, इति । तेऽश्वा
अर्वन्तो गतिकुशला हवनश्रुतोऽस्मदाह्वानश्रोतारो वाजिनोऽन्नवन्तो विश्वे
सर्वेऽपि हवमाह्वानमस्मद्वचनं शृण्वन्तु । अथ तृतीया-
मि॒तद्र॑वः सहस्रसा मेधसाता॒ सनि॑ष्यव॑ । म॒हो ये रत्न॒ ँसमि॑थेषु॒ ।
ज॒भि॒रे शं नो॑ भवन्तु वा॒जिनो॑ ह॒वेषु॑, इति ।
महान्तमपि पन्थानं मितमपामिव द्रवन्ति गच्छन्तीति मितद्रवः ।
सहस्रमाः सहस्रस्य महतोऽन्नराशेः सनितारो दातारः । मेधसाता यज्ञस्य
प्रदातारः । सनिष्यवः सनिं द्रव्यदानमस्मास्विच्छन्तः । ईदृशा येऽश्वाः
समियेषु संग्रामेषु महो रत्नमत्यधिकं शत्रोधनं जभ्रिरे जितवन्तस्ते वाजिनो
नोऽस्माकं शं भवन्तु सुखकरा भवन्तु । अथ चतुर्थी-
दे॒वता॑ता मि॒तद्र॑वः स्व॒र्काः॑ । जम्भ॑य॒न्तोऽहिं॒ वृक॒ ँ रक्षां॑सि॒
सने॑म्य॒स्मद्यु॑यवन् । अमी॑वाः, इति ।
देवताता देवानर्हन्तीति देवतांतयः । मितद्रवः पूर्ववत् । स्वर्काः
शीघ्रधावनेन सुष्ठावर्चनीयाः ते वाजिनोऽहिं वृकं रक्षांसि

१३८ (१.३.६) तैत्तिरीयब्राह्मणम्
सर्पं वंदरण्याश्ववदवाधक्रान्नाक्षसाञ्जम्भयन्तः । वर्ण (वचन) व्यत्ययः ।
सनेमि क्षिप्रमेवामीवा रोगानस्मद्युयवन्नस्मत्तो वियोजितवन्तः ।
तदेवमध्यापकंसंप्रदायमनुसृत्य मन्त्रचतुष्टयं विभक्तम् । बोधायनाचार्यस्तु
ते नो अर्वन्त इत्यादिर्वाजिनो हवेष्वित्यन्त एक एव मन्त्र इत्यभिप्रेत्य चतुर्थी
मेषस्य वाजीत्यादिकामृचं चतुष्टयेऽन्तर्भावयामास । तदीयपाठस्तु-
ए॒ष स्य वा॒जी क्षि॑प॒णिं तु॑रण्यति ग्री॒वायां॑ ब॒द्धो अ॑पि क॒क्ष आ॒सनि॑ ।
क्रतुं॑ दधि॒क्रा अनु॑सन्तवीत्वत्प॒थामङ्गाँ॒स्यन्वाप॑नीफणत्, इति ।
ग्रीवायां कक्ष आस्ये च तत्तदुचितरजुविशेषैर्बद्धः । सन्नेष स्य
वाज्येषोऽश्वः क्षिपणिं सुरण्यति कशां त्वरयति बहुधा बद्धत्वाद्वयं
भञ्जयितुमितस्ततो न गच्छति, कशायास्त्वस्याः शीघ्रं धावतीत्यर्थः ।
दधिक्रा धारकान्मार्गावरोधकान्पाषाणादीनप्यतिक्रमन्क्रतुं सादिनोऽभि-
प्रायमनुसन्तवीत्वत्सम्यगनुसंदधानः पथां मार्गाणामङ्गांसि लक्षणानि
कुटिलानि निम्नोन्नतानि च वाज्यन्वापनीफणदनुक्रमेणोर्जितवं समत्वं
चाऽऽ पादयंस्तुरण्यतीति पूर्वत्रान्वयः ।
कल्पः-‘स यद्यस्मै रथश्चेवमाचक्षते आग्नीध्र एतां जुहोत्युत स्मास्य
द्रवतस्तुरण्यते ” इति । पाठस्तु-
उ॒त स्मा॑स्य द्रवतस्तुर॒ण्यतः॑ प॒र्णं न वेरनु॑वाति प्रग॒र्धिनः॑ । श्ये॒नस्ये॑व
ध्रज॑तो अङ्क॒सं परि॑ दधि॒क्राव्णः॒ सहोर्जा त॑रित्रतः, इति ।
उत स्मापि च द्रवतो गच्छतस्तुरण्यतस्त्वरयतः प्रगर्धिनो ऽवधिं प्राप्तुं
काङ्क्षतोऽस्याश्वस्याङ्कसं शृङ्गारचिह्नं वस्त्रचामरादिकं परि सर्वस्मिन्नपि
देहे वर्तमानमनुवाति गच्छन्तमश्वमनूत्क्षिप्तत्वेन दृश्यमानं गच्छति ।
कस्य किमिव । वेः पक्षिणः पर्णं न पक्ष इव । यथा त्वरया गच्छतः
पक्षिणः पक्ष उत्क्षिप्तो गच्छन्नवलोक्यते तथा धावतोऽश्वस्यालंकाररूपं
वस्त्रचामरादिकं विस्पष्टमवलोक्यते । पक्षमात्रस्य पर्णमङ्कस्य
दृष्टान्तत्वेनाभिहितम् । शीघ्रधावने श्येनदृष्टान्त उच्यते । ध्रजता गच्छतः
श्येनस्येव दधिक्राव्णो धारकपर्वताद्यतिक्रामिण ऊर्जा सहात्यन्तबलेन
सह तरित्रतो भृशं तरतोऽश्वस्येति योज्यम् । आपस्तम्बस्त्वेवमाह-
“वाजिनो वाजं धावतेति चतसृभिर्धावतोऽनुमन्त्रयतेऽग्निरेकाक्षरेणेति ।
धावत्सूर्जितीर्यजमानं वाचयति लक्षणं (?) प्राप्योदञ्च आवृत्त्य
प्रदक्षिणमावर्तते मितद्रव इति चतसृभिः प्रत्याधावतोऽनुमन्त्रयते ” इति ।
वाजिनो वि योजना वाजे वाजे त नों अर्वन्त इति चतस्रः ।
प्रधावतोऽनुमन्त्रणं विधत्ते-
च॒तसृ॑भिरनुमन्त्रयते । च॒त्वारि॒ च्छन्दा॑ ँ सि ।

तैत्तिरीयब्राह्मणम् (१.३.६) १३९
छन्दो॑भिरे॒वैनां॑ ' सुव॒र्गं लो॒कं ग॑मयति (५), इति ।
गायत्री त्रिष्टुब्जगत्यनुष्टुबिति च्छन्दसां चतुष्टयम् ।
उदङ्मुखत्वेनाऽऽवृत्तिं विधत्ते-
प्रवा ए॒तेऽस्माल्लो॒काच्च्य॑वन्ते (न्ते) । य आ॒जिं धाव॑न्ति ।
उद॑ञ्च॒ आव॑र्तन्ते । अ॒स्मादे॒व तेने॑ लो॒कान्नर्य॑न्ति, इति ।
कल्प:-“रथविमोचनीयं जुहोत्या मा वाजस्य प्रसवो जगम्यात्'
इति पाठस्तु-
आ मा॒ वाज॑स्य प्रस॒वो ज॑गम्या॒दा द्यावा॑पृथि॒वी वि॒श्वशं॑भू । आ
मांऽऽगन्तां॑ पि॒तरा॑ मा॒तरा॑ चाऽऽमा॒ सोमो॑ अ॒मृत॑त्वा य॑गम्यात्, इति ।
वाजस्यान्नस्य प्रसव उत्पत्तिर्मां प्रत्याजगम्यादागच्छतु ।
द्यावापृथिव्यौ च विश्वशंभू कृत्स्नस्य जगतः सुखं भावयन्तौ (न्त्यौ)
मामागच्छताम् । पितरा मातराऽस्मदीयः पिता च मा प्रत्यागन्तां
चिरजीवित्वाय समागच्छताम् । किंच सोमश्चामृतत्वाय मम देवत्वजन्मने
मां प्रत्यागम्यादागच्छतु । अपाम सोमममृता अभूमेति ह्यन्यत्र श्रुतम् ।
विधत्ते-
र॒थ॒वि॒मो॒च॒नी॒यं जु॑होति॒ प्रति॑ष्ठित्यै, इति ।
रथविमोकेनाश्वानामायासं परिहृत्य स्वयं प्रतिष्ठितो भवति । मन्त्रे
वाजप्रसवोक्तेरभिप्रायमाह-
आ मा॒ वाज॑स्य प्रस॒वो ज॑गम्या॒दित्या॑ह । अन्नं॒ वै वाज॑: ।
अन्न॑मे॒वाव॑रुन्धे, इति ।
इतरैः षोडशरथैर्धावद्ध्यः कृष्णलदानं विधातुं प्रस्तौति--
य॒था लो॒कं वा ए॒त उर्जय॑न्ति । य आ॒जिं धाव॑न्ति (६),
इति ।
ये रथान्तरवर्तिनं आजिं धावन्ति, एते यथा लोकं
यथास्थानमुञ्जयन्ति यस्मिन्यस्मिन्स्थाने यों यों धावत्यसावसौ तत्तत्स्थानं
जयतीत्यर्थः ।
विधत्ते--

१४० (१.३.६) तैत्तिरीयब्राह्मणम्
कृ॒ष्ण॒लं कृ॒ष्ण॒लं वा॒ज॒सृद्‍भ्यः॑ प्रय॑च्छति । यमे॒व ते वाजं॑
लो॒कमु॒ज्जय॑न्ति । तं प॒रिक्री॒याव॑रुन्धे, इति ।
यवत्रयपरिमितं सुवर्णं कृष्णलम् । वाजमन्नमुद्दिश्य सरन्ति
धावन्तीति वाजसृतो रथान्तरवर्तिनः । अत एवाऽऽपस्तम्ब-- “यजुर्युक्तं
यजमान आरोहति वाजसृत इतरात्रथान् ” इति । एकैकस्मै वाजसृत
एकैकं कृष्णलं दद्यात्तेन तैः संपादितमन्नं निवासस्थानं च परिक्रीय
स्वाधीनं करोति ।
तान्षोडश कृष्णलान्पुनरादायैकीकृत्य ब्रह्मणे तद्दानं विधत्ते-
एक॑धा ब्र॒ह्मणे॒ उप॑हरति । एक॑धैव य॒र्ज॑माने वी॒र्यं॑ दधाति,
इति ।
चरुं विधातुं प्रस्तौति-
दे॒वा वा ओष॑धीषु॒वाजि॑मर्युः । ता बृह॒स्पति॑रुद॑जयत् । स
नी॒वारा॒न्निरे॑वृणीत । तन्नी॒वारा॑णां नीवा॒रत्वम्, इति ।
यथा पूर्वं प्रथमो वाजपेययागार्थमाजिं धावतो
बृहस्पतेर्जयस्तद्वदत्राप्योषधीषु सारस्वीकारायाऽऽजिप्राप्तौ बृहस्पतिर्जयं
प्राप्यौषधीषु सारत्वेन नीवारानन्याभ्य ओषधीभ्यो निष्कृष्यावृणीत्
निःशेषेण वृत्तत्वान्नीवारत्वं संपन्नम् ।
विधत्ते-
नै॒वा॒रश्च॒रुर्भव॑ति (७) । ए॒तद्वै दे॒वानां॑ पर॒ममन्न॑म् ।
यन्नीवा॑राः । प॒र॒मेणै॒वास्मा॒ अन्नाद्ये॒नाव॑र॒मन्नाद्य॒मव॑रुन्धे,
इति ।
शाल्यादिभ्योऽत्यन्तपूतत्वेन नीवाराणां देवान्नत्वम् ।
चरोः परिमाणं विधत्ते-
स॒प्तद॑शशरा॒वो भव॑ति । स॒प्त॒द॒शः प्र॒जाप॑तिः ।
प्र॒जाप॑तेरा॒प्त्यै, इति ।
चरोः सप्तदशशरवपरिमितत्वं पूर्वं तत्वचारविधौ व्याख्यातम् ।
चरुनिष्पादनोपयुक्तं द्रव्यविशेषं विधत्ते-

तैत्तिरीयब्राह्मणम् (१.३.६) १४१
क्षीरे॒ भव॑ति । रु॒चमे॒वास्मि॑न्दधाति, इति ।
रुचं स्वादुत्वम् ।
निष्पन्ने चरौ घृतप्लावनं विधत्ते-
स॒र्पिष्वा॑न्भवति मेध्य॒त्वाय॑, इति ।
एतदेवाभिप्रेत्याश्वदेवानुद्दिश्यास्य मध्वः पिबत मादयध्वमित्यस्य
मन्त्रस्यार्थो व्याख्यातः । चरोर्देवतां विधत्ते-
बा॒र्ह॒स्प॒त्यो वा ए॒ष दे॒वत॑या (८) । यो वाज॑पेयेन॒ यज॑ते ।
बा॒र्ह॒स्प॒त्य ए॒ष च॒रु, इति ।
कर्तव्य इत्यध्याहारः । वाजपेययाजिनो बृहस्पतिर्देवतेति
तत्रत्यचरोरपि सा देवता युक्ता ।
कल्पः-“तमेतान्यजुर्युजोऽश्वानवघ्रावयति-
वाजिनो वाजजितो वाजँ॑ सरि॒ष्यन्तो॒ वाजं॑ जे॒ष्यन्तो॒
बृह॒स्पते॑र्भा॒गमव॑जिघ्रत” इति ।
बाजजितोऽन्नं जेतुमुद्यता वाजिनो हेऽश्वा वाजमन्नं जेतुमार्जिसु-
दिश्य सरिष्यन्तो धावनं करिष्यन्तो वाजमन्नं जष्यन्तो यूयं
बृहस्पतेर्भागमिमं चरुमवजिघ्रत । कल्पः-“यजुर्युजोऽश्वान्प्रत्याधावतो
ऽवघ्रापयति-
वाजिनो वाजजितो वज ँ॑ ससृ॒वा ँसो॒ वाजं॑ जिगि॒वा ँसो॒
बृह॒स्पते॑र्भा॒गे निमृ॑द्ध्वम्” इति ।
यजमानार्थे रथे यजुर्मन्त्रैर्योजनीया अश्वा यजुर्युजः । ससृवांसो
धावनं कृतवन्तः । जिगिवांसो जयं कृतवन्तः । निमृद्ध्वं शुद्धा भवत ।
आपस्तम्बमते तु जिगिवा ँ स इत्यन्तो मन्त्रः । तदर्थपूरणाय बृहस्पतेर्भाग-
मवजिघ्रतेति पूर्वस्मान्मन्त्रादनुवर्तनीयम् । अवशिष्टाभागो मन्त्रान्तरं तत्र
विनियोगं स एवाह-“बृहस्पतेर्भागे निमृद्ध्वमिति प्रप्रोथेषु च
ले॒पान्निर्मा॑ष्टि” इति । प्रप्रोथा ओष्ठाग्राणि । आजिधावनात्पुरा
पश्चाच्चावघ्रापणं विधत्ते-
अश्वा॑नसरिष्यतः ससृ॒पाँश्चाव॑घ्रापयति । यमे॒व ते वाजं॑
लो॒कमु॑जयन्ति । तमे॒वाव॑रुन्धे, इति ।

१४२ (१.३.६) तैत्तिरीयब्राह्मणम्
कल्पः-“अथ रथान् विमुच्यमानाननुमन्त्रयते-
इ॒यं वः॑ सा स॒त्या सं॒धाऽभू॒द्यामिन्द्रे॑ण॒ सम॑धध्वम्” इति ।
हे रथा वो युष्माकमियं संघाऽऽजिधावनप्रतिज्ञा सा सत्याऽभूत् ।
यां प्रतिज्ञामिन्द्रेणेन्द्रानुग्रहेण समधध्वं सम्यग्धारिवन्तः ।
इन्द्रानुग्रहायैवेन्द्रस्य वज्रोऽसीति रथमन्त्र आम्नान्तः । कल्पः-“
दुन्दुभीनवस्यतोऽनुमन्त्रयते-
अजी॑जिन्त॒ वन॑स्पतय॒ इन्द्रं॒ वाजं॒ विमु॑च्यध्वम् ” इति ।
हे वनस्पतयो वनस्पतिविकारा दुन्दुभय इन्द्रं यागस्वामिनं
वाजमन्नमुद्दिश्याजीजिपत यथा जितवान्भवति तथा जितवन्तः । तादृशा
यूयं पूर्वं यत्र बद्धास्ततो विमुच्यध्वं विमुक्ता भवत ।
बन्धनप्रदेशस्त्वापस्तम्बेन दर्शितः- “दक्षिणस्यां वेदिश्रोण्यां सप्तदश
दुन्दुभीन्प्रबध्नाति” इति । विधत्ते-
अजी॑जिपत वन॒स्पत॑य॒ इन्द्रं॒ वाजं॒ विमु॑च्यध्व॒मिति॑
दु॒न्दुभीन्विमु॑ञ्चति । य॒मे॒व ते वाजं॑ लो॒कमि॑न्द्रि॒यं दु॑न्दु॒भय॑
उ॒ज्जय॑न्ति । तमे॒वाव॑रुन्धे (९), इति ।
अभिज॑यति॒ वा ए॒षा वा॒न्दी॑यन्त्य॒ऽस्मै युनक्ति गमयति॒ य आ॒जिं
धाव॑न्ति भवति दे॒वत॑या॒ऽष्टौ च॑ ।
अत्र देवतयाऽष्टौ च ।
अत्र विनियोगसंग्रहः-
देवाऽऽरोहेद्रथं स्वामी ब्रह्मारोहणन्त्रणम् ।
देवेतीन्द्रा दुन्दुभीनां घोषोऽश्वाज कशाग्रहः ॥
अर्वाऽसीति विभिर्मन्त्रैर्युक्त्यश्वत्रयं रथे ।
वाजीत्येतैर्मन्त्रयेत चतुर्भिर्धावतो रथान् ॥
मितेत्याभिश्चतसृभिस्तान्प्रत्याधावतो रथान् ।
आ मा रथविमुक्त्याख्यं जुहुयाद्वाजिनद्वयात् ॥
गतेः पुरोपरिष्टाच्च घ्रापयेच्चरुमश्वकान् ।
बृहादिजिप्रतेत्यन्तो द्वितीयेऽप्यनुषज्यते ॥
बृहेति मार्ष्टि घोणायामियं तु रथमन्त्रणम् ।
अजीदुन्दुमन्त्रः स्यादेकविंशतिरीरिताः ॥ इति ।