तैत्तिरीय ब्राह्मण (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य सहित भाग १)

१३० (१.३.५) तैत्तिरीयब्राह्मणम्
वाजपेये किमेकैकपशोः सर्वसमापनम् ।
सर्वेष्वेवैकधर्मो आद्यः साहित्यसिद्धये ॥
धर्मसाहित्यमेतच्च सिद्धान्तेऽपि न हीयते ॥ (इति) ।
वाजपेये सप्तदशसु प्राजापत्येषु पशुष्वेकैकस्मिन्पशावुपाकरण-
नियोजनादि संस्काराः सर्वे समापनीयाः । तथा सति साङ्गं प्रधानं
कर्मव्यमिति प्रयोग वचनेनावगतं धर्माणां साहित्यं प्रसिध्यति ।
चोदकोऽपि धर्मसाहित्यं प्रापयति । प्रकृतावुपाकरणनियोजनादीनां
साहित्यदर्शनात् । तस्मादत्र काण्डानुसमयो न तु पदार्थानुसमय इति प्राप्ते
ब्रूमः । सप्तदश प्राजापत्यान्पशूनालभत इति वचनात्पशुसा-
हित्यमवगतम् । तत्र प्रबलं प्रत्यक्षेण पशूनित्यनेनैकशब्देन प्रापितत्वात् ।
धर्मसाहित्यं तु न प्रत्यक्षशब्देन प्रापितं किंतु प्रयोग वचनेन परिकल्प्यंते
यदैकस्मिन्प्रयोगे धर्मसाहित्यं न स्यात्तदा कतिपय धर्मवैकल्येन
साङ्गप्रधानानुष्ठानविधिर्नोपपद्येतेत्यर्थापत्तेश्चोदकेनापि विकृतौ
धर्मसाहित्यवचनमनुष्ठीयते । तदुभयं प्रत्यक्षात्पशुसाहित्यवचनाद्
दुर्बलम् । तस्माद्वैश्र्वदेवीं कृत्वा प्राजापत्यैश्चरन्तीत्यनेन
प्रत्यक्षवचनेनावगतं पशुसाहित्यमबाधितुं सर्वेषु पशुष्वेकैक
उपाकरणादिधर्मः कर्तव्य इत्येवं पदार्थानुसमयोऽभ्युपेतव्यो न तु
काण्डानुसमयः । अस्मिन्नपि पक्षे प्रयोगवचनचोदकाभ्यामवगतं
धर्मसाहित्यं न विरुध्यते । एकस्मिन्नेव प्रयोगे कृत्स्नधर्माणा-
मनुष्ठितत्वात् । दशमाध्यायस्य चतुर्थपादे चिन्तितम्--
प्राजापत्यैः पशूनां किं बाधो यद्वा समुच्चयः ।
अक्रियार्था पशूक्तिः स्याल्लिङ्गं तेनास्तु बाधनम् ॥
पशूनुद्दिश्य संख्याया देवस्य च विधौ भिदा ।
कर्मान्यत्वे ग्रहन्यायाद्रोधनाच्च समुच्चयः ॥ (इति) ।
वाजपेये श्रूयते । सप्तदश प्राजापत्यान्पशूनालभत इति । तैरेतैः
प्राकृतपशूनामाग्नेयादीनां बाधः स्यात् । कुतः पशुत्वलिङ्गात् । नहि
पशुशब्दो ग्रहशब्दवदपूर्वां विधेयक्रियां ब्रूते, येन लिङ्गत्वं हीयेतेति प्राप्ते
ब्रूमः । किमत्र प्रकृतपश्वनुवादेन सप्तदशसंख्या प्रजापतिर्देवता चेति
गुणद्वयं विधीयते, आहोस्विद्विशिष्टमन्यत्कर्म । नाऽऽद्यो वाक्यभेदापत्तेः ।
द्वितीये तु न पशुशब्दो लिङ्गम् । ततोऽत्र ग्रहन्यायो योजनीयः ।
किंचावरोधनमेवाऽऽम्नायते-“ब्रह्मवादिनो वदन्ति । नाग्निष्टोमो
नोक्थ्यः । न षोडशी नातिरात्रः । अथ कस्माद्वाजपेये सर्वे यज्ञक्रतवो
ऽवरुध्यन्त इति । पशुभिरिति ब्रूयात् । आग्नेयं पशुमालभते ।

तैत्तिरीयब्राह्मणम् · (१.३.५) १३१
अग्निष्टोममेव तेनाव॒रुन्धे॑ । ऐन्द्राग्नेनोक्थ्यम् । ऐन्द्रेण षोडशिनः स्तोत्रम् ।
सारस्वत्याऽतिरात्रम् । मारुत्या बृहतः स्तोत्रम् । एतावन्तो वै यज्ञक्रतवः ।
तान्यशुभिरेवावरुन्द्धे'' इति । अस्मिन्नवरोधनाम्नाये चोदकप्राप्ताग्नेयादि-
पशुतद्भावस्य सिद्धवदनुवादात्समुञ्चयोऽवगम्यते । एकादशाध्यायस्य
द्वितीयपादे चिन्तितम्-
प्रजापत्यवसानां किं भेदस्तन्त्रमुताग्रिमः ।
पशुभेदाद्देवपाककालैक्याच्छक्तितोऽन्तिमः ।। (इति) ।
वाजपेये सप्तदशसु प्रजापतिदेवताकेषु पशुषु तद्भेदानुसारेण
वसाहोमो भिद्यत इति चेन्मैवम् । प्रजापति एव सप्तदशानां पशूनां देवता
तथा पाकोऽपि सहैव क्रियते । प्रदानस्यापि पाक उपलक्षणम् । प्रदानेऽपि
साहित्यमस्ति . कालश्चैको याज्याया अर्धर्चान्तस्य तत्कालत्वेन
चोदकातिदेशात् । शक्यते च सह होमः तस्मात्तन्त्रम् । तत्रैव चतुर्थपादे
चिन्तितम्-
प्राजापत्येषु कुम्भ्यादेर्भेदो नो वाऽङ्गभेदतः ।
भेदो मैवमशेषाङ्गश्रपणादौ प्रभुत्वतः ।। (इति ) ।
वाजपेये सप्तदशसु प्राजापत्यपशुषु कुम्भ्याद्वयशूलस्य
वपाश्रपण्याश्च भेदः स्यात् । कुतः । तत्तत्पश्वङ्गानां भिन्नत्वात् । मैवम् ।
पश्वङ्गानां बहुत्वेऽपि प्रौढकुम्भ्यादेर्दृष्टार्थश्रपणादौ प्रभुत्वात् ।
तस्मात्तन्त्रम् । तत्रैव तृतीयपादे चिन्तितम्-
प्राजापत्यप्रचारः किमार्भवे शस्त्रिसोमतः ।
ऊर्ध्वं वा विकृतौ वोत परस्मात्सर्वसोमतः ।।
आर्भवे चोदकादुक्त्यासत्तिभ्यां तदनन्तरः ।
श्रुतिबाधस्तदा तस्मात्तृतीयो विकृतित्वतः ।।
पशवो नहि सोमस्य विकारा अविशेषतः ।
उक्तत्वात्सर्वसोमानामुपरिष्टात्प्रचर्यताम् ।। (इति) ।
वाजपेये सप्तदशप्राजापत्यपशुप्रचारस्य काले चतुर्धा संशयः । तत्र
तावदयं प्रयोगक्रमः। तृतीयसवने प्रथममार्भवः पवमानः । ततो
वैश्वदेवग्रहपर्यन्ताः शस्त्रवन्तः सोमाः । ततोऽ शस्त्रेष्ववशिष्टेषु सोमग्रहेषु
प्रचीर्णेष्वग्निष्टोमसाम ऊर्ध्वमुक्थ्यादयः सोमविकारा इति । एवं स्थिते
प्राजापत्यपशूनामार्भवकाले प्रचारः । कुतः । प्रकृतौ तस्य
पशुप्रचारकालत्वेन चोदकप्राप्तेरित्याद्यः पक्षः । उपरिष्टात्सोमानां
प्राजापत्यैश्चरन्तीति वचनेन सोमग्रहप्रचारादूर्ध्वं कालो विधीयते । यदि

१३२ (१.३.५) तैत्तिरीयब्राह्मणम्
प्रातः सवनमाध्यन्दिनसवनसोमेभ्य ऊर्ध्वत्वमार्भवकालस्यास्तीति योज्येत
तदा चोदकेनैव तत्कालप्राप्तेर्वचनमिदमनर्थकं स्यादतस्तृतीय
सवनगतसोमानामुपरीति वक्तव्यम् । यदि तत्र सर्वसोमानामुपरीति
विवक्ष्येत तदा चोदकप्राप्तः कालो विप्रकृष्यते । ततः प्रत्यासत्तये शस्त्रिणां
वैश्वदेवग्रहान्तानां सोमानामुपरीति द्वितीयः पक्षः । उपरिष्टात्सो-
मानामित्यविशेषप्रवृत्ता श्रुतिः कतिपयसोमोर्ध्वत्वविवक्षायां बाध्येत ।
तस्माच्छस्त्रवतां तद्रहितानां च सोमानामुपरिष्टादग्निष्टोमे
यज्ञायज्ञीयसाम्ना संस्थिते सति तत्प्रचारः कार्यः। तस्य
विकृतिकालत्वात्प्राजापत्यपशूनां च विकृतिरूपत्वादिति तृतीयः पक्षः ।
सोमविकाराणामेवायं कालःपशवस्तु न सोमविकारस्त-
स्मादविशेषवचनानुसारेण प्राकृतानां वैकृताना च सर्वेषां
सोमानामुपरिष्टात्प्राजापत्यपशुप्रचार इति राद्धान्तः । तत्रैव द्वितीय पादे
चिन्तितम्-
पर्यग्निकरणे त्याग आलम्भो ब्रह्मसामनि ।
कर्मशेषनिषेधश्च कर्मान्तरविधिर्भवेत् ।।
किंवोत्कर्षोऽवशिष्टस्य ह्यारण्योक्तिवदादिमः ।
अदृष्टवाक्यभेदाप्तेर्द्रव्याभावेन चान्तिमः ।। (इति) ।
वाजपेये सप्तदश प्राजापत्यान्पशून्प्रकृत्य श्रूयते-“ तान्पर्यग्निकृ-
तानुत्सृजति । ब्रह्मसाम्न्यालभते” इति । तेषु सप़्दशसु पशुषु
पर्यग्निकरणेऽनुष्ठिते सत्युत्तरकालभावी कर्मशेष उत्सर्गशब्देन
निषिध्यते । अश्वमेधे पर्यग्निकृतानारण्यानुत्सृजन्तीत्यत्र कर्मशेषनिषेधस्य
संप्रतिपन्नत्वादत्रापि तथात्वेन सप्तदश पशवः पर्यग्निकरणपर्यन्ताः
समापनीयाः । आलम्भवचनेन च ब्रह्मसामकलेकर्मान्तरं विधीयत इति
प्राप्ते ब्रूमः । कर्मान्तरविधौ सप्तदशपशुजन्यादृष्टाद्भिन्नं किंचिददृष्टं
कल्प्येत, वाक्यभेदश्च प्राप्नुयात् । किंच ब्रह्मसाम्न्यालभत इत्यत्र
द्रव्यदेवतयोरश्रवणान्न कर्मान्तरविधिः संभवति । तस्मात्पर्यग्नि-
करणानन्तरमेव कर्तव्यस्य सप्तदशपशूनामालम्भादिशेषस्य ब्रह्मसामकाल
उत्कर्षो विधीयते । तथा सत्यर्थप्राप्तः पर्यग्निकरणानन्तरभा
विकर्मशेषव्यापारोपरम उत्सर्गशब्देनानूद्यते ।
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयब्राह्मणे प्रथमाष्टके
तृतीयाध्याये पञ्चमोऽनुवाकः ॥ ५ ॥

तैत्तिरीयब्राह्मणम् (१.३.६) १३३
अथ तृतीयाध्याये षष्ठोऽनुवाकः ।
सप्तमे रथमन्त्रा वर्णिताः । अष्टमे रथस्य धावनमन्त्रा वर्ण्यन्ते ।
कल्पः- “रथमातिष्ठति-
दे॒वस्या॒हꣳ स॑वि॒तुः प्रस॑वे॒ बृह॒स्पति॑ना ॰वा॒ज॒जिता॒ वाजं॑ जे॒षम्”
इति ।
अतिष्ठत्यारोहेदित्यर्थः । वाजजिताऽन्नजयकारिणा बृहस्पति-
नाऽनुगृहीतोऽहं वाजं जेषमन्नं जेष्यामि ।
एतन्मन्त्रगतं बृहस्पतिशब्दं ब्राह्मणजात्यभिमानिदेवपरत्वेन
व्याचष्टे-
दे॒वस्या॒हꣳ स॑वि॒तुः प्रस॑वे॒ बृह॒स्पति॑ना वा॒ज॒जिता॒ वाजं॑
जे॒षमि॒त्या॑ह । स॒वि॒तृप्र॑सूत ए॒व ब्रह्म॑णा॒ वाज॑मु॒ज्जय॑ति,
इति ।
कल्पः-“चात्वाले रथचक्रं निमित्तं ब्रह्माऽऽरोहति तमत
एवानुमन्त्रयते
दे॒वस्या॒हꣳ स॑वि॒तुः प्रस॑वे॒ बृह॒स्पति॑ना वा॒ज॒जिता॒ वर्षि॑ष्ठं॒ नाक ꣳ
रुहे॒यम् ” इति ।
निमिक्तं निखातस्य काष्ठस्याग्रे स्थापितं वर्षिष्ठमतिशयेन प्रवृद्धम् ।
पूर्वमन्त्रवद्व्याचष्टे-
दे॒वस्या॒हꣳ स॑वि॒तुः प्रस॑वे॒ बृह॒स्पति॑ना वा॒ज॒जिता॒ वर्षि॑ष्ठं
नाकँ॑रुहेय॒मित्या॑ह । स॒वि॒तृप्र॑सूत ए॒व ब्रह्म॑णा॒ वर्षि॑ष्ठं
नाकꣳ॑ रोहति, इति ।
विधत्ते-
चा॒त्वा॒ले र॒थच॒क्रं निमि॑क्तꣳ रोहति । अ॒तो वा अङ्गि॑रस
उत्त॑माः सु॑व॒र्गं लो॒कमा॑यन् । सा॒क्षादे॒वयज॑मानः सुव॒र्गं
लो॒कमै॑ति, इति ।
अत उपरिस्थिताद्रथचक्रादुत्तमा उद्गततमाः । साक्षादेवाव्यव-
धानेनैव ।