तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

पूर्वानुवाकान्ते हृदयपुण्डरीक उपास्यं यन्महेश्वरस्वरूपं निर्दिष्टं तस्मिन्नुपास्यगुण-
विशेषा अस्मिन्ननुवाके विस्तरेण प्रदर्श्यन्ते । तत्र प्रथमामृचमाह—
सह॑स्रशीर्षं दे॒वं वि॒श्वाक्षं॑ वि॒श्वशं॑भुवम् ।
विश्वं॑ नारा॒यणं दे॒वम॒क्षरं॑ पर॒मं पदम् , इति ।
देवं पूर्वोक्तं महेश्वरं ध्यायेदिति शेषः । कीदृशं देवम् । सहस्रशीर्षं सहस्रशीर्ष-
त्वेना( शब्देनात्रा )पारिमितत्वमुपलक्ष्यते । अनन्तशिरस्कमित्यर्थः । सर्वजगदात्मकं
विराड्रूपं महेश्वरस्य देहः । तथा सत्यस्मदादिशिरांसि सर्वाण्यपि तदीयान्येवेत्यनन्त-
शिरस्त्वम् । अनेनैव न्यायेन विश्वानि सर्वाण्यस्मदीयान्यक्षाणीन्द्रियाणि तदीयान्येवेति
विश्वाक्ष[ स्त ]म् । विश्वस्य सर्व[ स्य ] जगतः शं सुखमस्माद्भवतीति विश्वशंभुः
(भूः) तादृशम् । उक्तं सहस्रशीर्षं विराड्रूपे देहेऽवस्थितस्य महेश्वरस्य निज-
स्वरूपं द्वितीयार्धेनोच्यते । विश्वं जगदात्मकम्, आरोपितस्य जगतोऽधिष्ठान-
व्यतिरेकेण वास्तवरूपाभावात् ।
नारायणशब्दस्य निर्वचनं पुराणेषु दर्शितम्—
“आपो नारा इति प्रोक्ता आपो वै नरसूनवः ।
अयनं तस्य ताः पूर्वं तेन नारायणः स्मृतः” इति ॥
जगत्कारणेषु पञ्चभूतेष्ववस्थितमित्यर्थः । स एवेन्द्रमित्रादिरूपेणावस्थितत्वाद्देव
इत्युच्यते। तथा च शाखान्तरे मन्त्र आम्नातः—“इन्द्रं मित्रं वरुणमग्निमाहुः” इति ।
न क्षर[ती]ति, अश्नुत इति वा तस्याक्षरत्वम् । कारणत्वेनोत्कर्षात्परमत्वम् । पुनः
कथंभूतम् । [१पदं] पद्यते ज्ञानिभिः प्राप्यते लक्ष्यत इति पदम् ।
द्वितीयामृचमाह —
विश्व॑तः पर॒मान्नित्यं॒ विश्वं॑ नारा॒यणꣳ हरि॑म् ।
विश्व॑मे॒वेदं पुरु॑ष॒स्तद्विश्वमुप॑जीवति, इति ।
विश्वतो जगतो जडवर्गात्परमा । विभक्तिव्यत्ययः । परममुत्कृष्टम् । ऋग्भेदेन पुन-
रुक्तिपरिहारो द्रष्टव्यः । स्तुतिरूपत्वादनेन प्रकारेण ध्यातव्यत्वाच्च नास्ति पुनरुक्ति-
दोषः । विनाशरहितत्वाच्च नित्यत्वम् । [*सर्वात्मकत्वाद्विश्वत्वम् । नारायणत्वं

• त्रुटितोऽयमेतच्चिह्नान्तर्गतो ग्रन्थश्चतुःषष्ट्यनुवाकपाठानुरोधिभाष्यात्संगृहीतः । प्रकृतभा-
  ष्यस्य तत्रात्र चैक्यात् ।