स्वप्नवासवदत्तम् (महाकवि भास - संस्कृत मूल एवं हिन्दी अनुवाद)

GOVERNMENT OF INDIA
ARCHÆOLOGICAL SURVEY OF INDIA
CENTRAL
ARCHÆOLOGICAL
LIBRARY
ACCESSION NO. 23890
CALL No. Sa8N/Bha/Gan.
D.G.A. 79

OFFICE OF THE DIRECTOR GENERAL OF ARCHÆOLOGY
Library Regr No

• INDIA. *

OFFICE OF THE DIRECTOR GENERAL OF ARCHEOLOGY
Library Regr No

• INDIA. *

TRIVANDRUM SANSKRIT SERIES.
NO. XV.
THE
SVAPNAVÂSAVADATTA
OF
BHÂSA
EDITED WITH NOTES
BY
T. GAṆAPATI SÂSTRÎ
Curator of the Department for the publication of Sanskrit manuscripts,
TRIVANDRUM.
Bhāsa's Works:—No. 1.
PUBLISHED UNDER THE AUTHORITY OF THE GOVERNMENT OF
HIS HIGHNESS THE MAHARAJAH OF TRAVANCORE.
TRIVANDRUM :
PRINTED AT THE TRAVANCORE GOVERNMENT PRESS.
1912.
(All Rights Reserved.)

23890
20 . 6 . 56
Call No. Sa8N/ Bha/ Gan

॥ श्रीः ॥
अनन्तशयनसंस्कृतग्रन्थावलिः.
ग्रन्थाङ्कः १५.
स्वप्नवासवदत्तं
महाकविश्रीभासप्रणीतं
संस्कृतग्रन्थप्रकाशनकार्याध्यक्षेण
त. गणपतिशास्त्रिणा
संशोधितं
लघुटिप्पण्या च संयोजितम् ।
भासनाटकचक्रे प्रथमम् ।
तच्च
अनन्तशयने
महामहिमश्रीमूलकरामवर्मकुलशेखरमहाराजशासनेन
राजकीयमुद्रणयन्त्रालये
मुद्रयित्वा प्रकाशितम् ।
कोळम्बाब्दाः १०८७, क्रैस्ताब्दाः १९१२.

The provided image appears to be a blank page containing only scanning artifacts, marginal marks, and noise, with no legible text to transcribe.

INTRODUCTION.
—————
Whilst on my tour the year before last for the collection of Sanskrit
manuscripts in South Travancore, I came across a palm leaf manuscript
of Nâtakas in the Manalikkara Matham, near Padma-
[Margin: The acquisition of a rare collection of plays.] nâbhapuram. It was found to contain 105 leaves
with ten lines of twenty granthas in each page writ-
ten in old Malayalam characters. Though the manuscript seemed to be
more than three hundred years old, there was no defacement of charac-
ters except in certain parts of the first twelve leaves. The style and
dignity of conception appeared to me to be such as characterise the great
works of the Rishis, and superior to what we find in the famous works
of the great poets. On examination, the manuscript was found to con-
tain the following ten Rûpakas :—

1. Svapnavâsavadatta.
2. Pratijnâyaugandharâyana.
3. Pancharâtra.
4. Chârudatta.
5. Dûtaghatotkacha.
6. Avimâraka.
7. Bâlacharita.
8. Madhyamavyâyoga.
9. Karnabhâra.
10. Ûrubhanga.
    Besides, there was also an eleventh Rûpaka just begun but abruptly
    left unfinished towards the middle of the reverse side of the first leaf.
    During a subsequent tour, from one Govinda Pisharodi, an astrologer of
    Kailâsapuram, near Kaduthurutti, were obtained two Natâkas of a simi-
    lar character, named Abhishekanâtaka and Pratimânâtaka. It was sub-
    sequently discovered that the Palace Library also contained a manuscript
    of each of these two works. All these manuscripts written in Malaya-
    lam characters were on palm leaves, probably three or four centuries old.
    Thus were obtained twelve or rather thirteen Rûpakas, neither seen nor
    heard of before.

ii INTRODUCTION.
It is usual in Nâtakas to begin with Nândi and then to state
'नान्द्यन्ते सूत्रधारः'. But the Nâtakas in this collection, as a rule,
[The conduct of the plays.] begin with the stage direction, 'नान्द्यन्ते ततः प्रविशति
सूत्रधारः' and then the "mangala sloka" is
introduced. Again instead of the word Prastâvanâ, these Nâtakas use
the word "Sthâpanâ." Thirdly in the Nâtakas of Sûdraka, Kâlidâsa
and others, in the Prastâvanâ, mention is made of the name of the
author and of the works and in some instances in terms of praise. But
in the plays before us, in the Sthâpanâ, not even the name is brought in
either of the work or of the author. In the "Bharata Vâkya" or the
closing sentence of every one of these plays, invariably occurs the
prayer :—"may our greatest of kings or may our king rule the land".
In all these plays there is at the close a sentence announcing such and
such a Nâtaka is finished and here the name of the works is given. All
these characteristic features can be made out from the following quo-
tations which form the initial and closing portions of Svapnanâtaka and
other plays. The beginning of Svapnanâtaka is as follows:—
"(नान्द्यन्ते ततः प्रविशति सूत्रधारः)
सूत्रधारः—
उदयनवेन्दुसवर्णौवासवदत्ताबलौ बलस्य त्वाम् ।
पद्मावतीर्णपूर्णौ वसन्तकम्प्रौ भुजौ पाताम् ॥
एवमार्यमिश्रान् विज्ञापयामि । अये किन्नुखलु मयि विज्ञापनव्यग्रे शब्द
इव श्रूयते । अङ्ग ! पश्यामि ।
(नेपथ्ये)
उस्सरह उस्सरह अय्या ! उस्सरह ।
सूत्रधारः—भवतु विज्ञातम् ।
भृत्यैर्मगधराजस्य स्निग्धैः कन्यानुगामिभिः ।
धृष्टमुत्सार्यते सर्वस्तपोवनगतो जनः ॥
(निष्क्रान्तः)
स्थापना ।"

INTRODUCTION. iii
The ending of Svapnanātaka:-
“(भरतवाक्यम्)
इमां सागरपर्यन्तां हिमवद्विन्ध्यकुण्डलाम् ।
महीमेकातपत्राङ्कां राजसिंहः प्रशास्तु नः ॥
षष्ठोऽङ्कः ।
स्वप्ननाटकमवसितम् ॥”
The beginning of Pratijñāyaugandharāyaṇa:-
“(नान्द्यन्ते ततः प्रविशति सूत्रधारः)
सूत्रधारः—
पातु वासवदत्तायो महासेनोऽतिवीर्यवान् ।
वत्सराजस्तु नाम्ना सशक्तिर्यौगन्धरायणः ॥
(परिक्रम्य नेपथ्याभिमुखमवलोक्य) आर्ये ! इतस्तावत् ।
(प्रविश्य)
नटी—अय्य ! इअह्मि ।
सूत्रधारः—आर्ये ! गीयतां तावत् किञ्चिद् वस्तु । ततस्तव गीतप्रसाधिते
रङ्गे वयमपि प्रकरणमारभामहे । आर्ये ! किमिदं चिन्त्यते । ननु गीयते ।
नटी—अज्ज मए सिविणे णादिकुळस्स अस्सत्थं विअ दिट्ठं । ता इच्छामि
अय्येण कुसळविण्णाणनिमित्तं कञ्चि पुरुसं पेक्खिदुं ।
सूत्रधारः—बाढम् ।
पुरुषं प्रेषयिष्यामि व्यक्तमात्महिते क्षमम् ।
(नेपथ्ये)
सालक ! सज्जस्त्वम् ।

iv INTRODUCTION.
सूत्रधारः—
पुरुषं प्रेषयत्येष यथा यौगन्धरायणः ॥
(निष्क्रान्तौ)
स्थापना ।”
The ending of Pratijñāyaugandharāyaṇa :-
“ ( भरतवाक्यम् )
भवन्त्वरजसो गावः परचक्रं प्रशाम्यतु ।
इमामपि महीं कृत्स्नां राजसिंहः प्रशास्तु नः ॥
( निष्क्रान्ताः सर्वे )
चतुर्थोऽङ्कः ।
प्रतिज्ञानाटिकावसिता ॥ ”
The beginning of Pañcharātra :-
“(नान्द्यन्ते ततः प्रविशति सूत्रधारः)
सूत्रधारः—
द्रोणः पृथिव्यर्जुनभीमदूतो यः कर्णधारः शकुनीश्वरस्य ।
दुर्योधनो भीमयुधिष्ठिरः स पायाद् विराडुत्तरगोऽभिमन्युः ॥
(परिक्रम्य) एवमार्यमिश्रान् विज्ञापयामि । अये किन्नुखलु मयि विज्ञाप-
नव्यग्रे शब्द इव श्रूयते । अङ्ग । पश्यामि ।
(नेपथ्ये)
अहो कुरुराजस्य यज्ञसमृद्धिः ।
सूत्रधारः—भवतु विज्ञातम् ।

INTRODUCTION. V
सर्वैरन्तःपुरैः सार्धं प्रीत्या प्राप्तेषु राजसु ।
यज्ञो दुर्योधनस्यैष कुरुराजस्य वर्तते ॥
(निष्क्रान्तः)
स्थापना । ”
———
The ending of Pancharâtra:—
द्रोणः —
इत्यर्थं वयमानीताः पञ्चरात्रोऽपि वर्तते ।
धर्मेणावर्जिता भिक्षा धर्मेणैव प्रदीयताम् ॥
दुर्योधनः —
बाढं दत्तं मया राज्यं पाण्डवेभ्यो यथापुरम् ।
मृतेऽपि हि नराः सर्वे सत्ये तिष्ठन्ति तिष्ठति ॥
द्रोणः —
हन्त सर्वे प्रसन्नाः स्मः प्रवृद्धकुलसंग्रहाः ।
इमामपि महीं कृत्स्नां राजसिंहः प्रशास्तु नः ॥
(निष्क्रान्ताः सर्वे)
तृतीयोऽङ्कः ।
अवसितं पञ्चरात्रम् । ”
———
The beginning of Chârudatta :—
“ (नान्द्यन्ते ततः प्रविशति सूत्रधारः)
सूत्रधारः — किण्णुखु अज्ज पच्चूस एव्व णिक्खन्तस्स बुभुक्खाए पुक्खरप-
त्तपडिदजळविन्दू विअ चञ्चळाअन्ति विअ मे अक्खीणि । (परिक्रम्य) जाव गेहं
गच्छिअ जाणामि किण्णुहु संविधा विहिदा ण वेत्ति । एदं अह्माणं गेहं । जाव

vi INTRODUCTION.
पविसामि । (प्रविश्यावलोक्य) जह लोहीपरिविट्ठणकाळसारा भूमी णेउब्भामणसुग-
न्धो विअ गन्धा सुनिमित्तं विअ परिब्भमन्तो वाडवस्सअजणो । किण्णुखु संविधा
विहिदा । आदु बुभुक्खाए ओदणमअं विअ जीवलोअं पेक्खामि । अय्ये! इदो दाव ।
नटी — अय्य! इअम्हि । अय्य! दिट्ठिआ खु सि आओदो ।
सूत्रधारः — अय्ये! किं अत्थि अह्माणं गेहे को वि पादरासो ।
नटी — अत्थि ।
सूत्रधारः — चिरं जीव । एवं सोभणाणि दत्तिआ होहि ।
नटी — अय्य ! तुवं एव्व पडिवाळेन्ती चिट्ठामि ।
सूत्रधारः — अय्ये ! किं अब्भत्थिदं ।
नटी — अत्थि ।
सूत्रधारः — एवं देवा तुमं अस्सासन्तु । अय्ये! किं किं ।
नटी — घिदं, गुळं, दहि, तण्डुळा अत्थि ।
सूत्रधारः — एदं सव्वं अह्माणं गेहे अत्थि ।
नटी — णहि णहि, अन्तळावणे ।
सूत्रधारः — ( सरोषम्) आः अणय्ये! एवं दे आसा छिन्दीअदु । अ-
भावं च गमिस्ससि । अहं चण्डप्पवादळण्डुओ विअ वरण्डा पच्चादादो दूरं आ-
रोविअ पाडिदो म्हि ।
नटी — मा भाआहि मा भाआहि । मुहुत्तअं पडिवाळेदु अय्यो । सव्वं
सज्जं भविस्सदि । ळद्धं णाम एदं । अज्ज मम उववासस्स अय्यो सहा-
ओ होदु ।
सूत्रधारः — किण्णामहेओ अय्याए उववासो ।
नटी — अभिरूववदी णाम ।
सूत्रधारः — किं अण्णजादीए ।

INTRODUCTION. vii
नटी — आम ।
सूत्रधारः — सव्वं दाव चिट्ठदु । कोणु दाणि अय्याए उववासस्स उव-
देसिओ ।
नटी — इमिणा पडिवस्सएण चुण्णगोट्ठेण ।
सूत्रधारः — साहु चुण्णगोट्ठ ! साहु ।
नटी — जइ अय्यस्स अणुग्गहो, तदो इच्छेअं अम्हारिसजणजोग्गं क-
ञ्चि बह्मणं णिमन्तेदुं ।
सूत्रधारः — धम्मिठ्ठो खु णिओओ । तेण पादरासो वि मे भविस्सदि ।
जइ एव्वं, पविसदु अय्या । अहं वि अम्हारिसजणजोग्गं कञ्चि बह्मणं अण्णे-
सामि ।
नटी — जं अय्यो आणवेदि । ( निष्क्रान्ता )
**सूत्रधारः—**किण्णुखु दरिद्दबह्मणं लभेअं । ( विलोक्य ) एसो अय्यचारुदत्त-
स्स वअस्सो अय्यमेत्तेओ णाम बह्मणो इदो एव्व आअच्छदि । जाव उवाणिम-
न्तेमि । ( परिक्रम्य ) अय्य! णिमन्तिदो सि । आमन्तणस्स मा दरिद्दत्ति अवम-
ण्णेहि । सम्पन्नं अह्निदव्वं भविस्सदि । घिदं, गुळं, दहिं, तण्डुळा अ सव्वं अ-
त्थि । अविअ दक्खिणामासआणि भविस्सन्ति ।
( नेपथ्ये )
अण्णं अण्णं णिमन्तेदु दाव भवं । दरिद्दओ दाव अहं ।
सूत्रधारः —
घिदगुळदहिसुसमिद्धं धूविअसूवोवदंससंभिण्णं ।
सकारदत्तमिठ्ठं भुञ्जीअदु भत्तमय्येण ॥
( निष्क्रान्तः )
स्थापना ।"

viii INTRODUCTION.
The ending of Chârudatta:—
“गणिका—एहि इमं अळङ्कारं गह्निअ अय्यचारुदत्तं अहिसरिस्सामो।
चेटी—अज्जुए! तह। एदं पुण अभिसारिआसहायभूदं दुद्दिणं उण्ण-
मिदं।
गणिका—हदासे! मा खु वड्ढावेहि।
चेटी—एदु एदु अज्जुआ।
(इति निष्क्रान्ते)
चतुर्थोऽङ्कः।
अवसितं चारुदत्तम्॥”
──────
The beginning of Dûtaghatotkacha:—
“(नान्द्यन्ते ततः प्रविशति सूत्रधारः)
सूत्रधारः—
नारायणस्त्रिभुवनैकपरायणो वः
पायादुपायगतयुक्तिकरः सुराणाम्।
लोकत्रयाविरतनाटकतन्त्रवस्तु-
प्रस्तावनाप्रतिसमापनसूत्रधारः॥
एवमार्यमिश्रान् विज्ञापयामि। अये किन्नुखलु मयि विज्ञापनव्यग्रे शब्द
इव श्रूयते। अङ्ग! पश्यामि।
(नेपथ्ये)
भो! भोः! निवेद्यतां निवेद्यतां तावत्।
सूत्रधारः—भवतु विज्ञातम्। एष खलु संशप्तकानीकनिर्वाहके जनार्द-
नसहाये धनञ्जये तदनन्तरमुपगतभीष्मवधामर्षितैर्धार्तराष्ट्रैः परिवार्य निहतः कुमा-
रोऽभिमन्युः। तथाहि—

INTRODUCTION. ix
यान्त्यर्जुनप्रत्यभियानभीता
यतोऽर्जुनस्तां दिशमीक्षमाणाः ।
नराधिपाः स्वानि निवेशनानि
सौभद्रबाणाङ्कितनष्टसंज्ञाः ॥
( निष्क्रान्तः )
स्थापना ।"
The ending of Dūtaghatotkacha:—
“ घटोत्कचः—भो भो राजानः! श्रूयतां जनार्दनस्य पश्चिमसन्देशः ।
धर्मं समाचर कुरु स्वजनव्यपेक्षां
यत् काङ्क्षितं मनसि सर्वमिहानुतिष्ठ ।
जात्योपदेश इव पाण्डवरूपधारी
सूर्यांशुभिः सममुपैष्यति वः कृतान्तः ॥
(इति निष्क्रान्ताः सर्वे)
दूतघटोत्कचमवसितम् ॥”
The beginning of Avimāraka:—
“(नान्द्यन्ते ततः प्रविशति सूत्रधारः)
सूत्रधारः—
उत्क्षिप्तां सानुकम्पं सलिलनिधिजलोदेकदंष्ट्राग्ररूढा-
माक्रान्तामाजिमध्ये निहतदितिसुतामेकपादावधूताम् ।
सम्भुक्तां प्रीतिपूर्वं स्वभुजवशगतामेकचक्राभिगुप्तां
श्रीमान् नारायणस्ते प्रदिशतु वसुधाम्मुच्छ्रितैकातपत्राम् ॥
(नेपथ्याभिमुखमवलोक्य) आर्ये ! इतस्तावत् ।

x INTRODUCTION.
(प्रविश्य)
नटी—अय्य ! इअह्नि ।
सूत्रधारः—आर्ये ! तव वदनजनितकौतूहलेन स्मितेन निवेदित इवान्तर्गतो
भावः । ननु किञ्चिद् वक्तुकामासि ।
नटी—को एत्थ विह्मओ, अय्यो भावञ्जो त्ति ।
सूत्रधारः—तेन हि स्वैरमभिधीयताम् ।
नटी—इच्छेमि अय्येण सह उय्याणं गन्तुं । अत्थि मे तहिं इत्थिआकर-
णीअं णिअमकय्यं ।
(नेपथ्ये)
भूतिक ! त्वमप्युद्यानं गच्छ कुरङ्गीरक्षणार्थं, म(द)भावस्थो ह्यञ्जन-
गिरिः ।
सूत्रधारः—आर्ये ! ननु भवत्या श्रुतम्—उद्यानं गता राजपुत्रीति। तस्मात्
सम्प्रति सर्वतः परिगुप्तानि भवन्त्युद्यानानि । प्रतिनिवृत्तायां राजसुतायां स्वैरं
गमिष्यावः ।
नटी—जं अय्यो आणवेदि ।
(निष्क्रान्तौ)
स्थापना । "
The ending of Avimāraka:—
" (भरतवाक्यम्)
भवन्त्वरजसो गावः परचक्रं प्रशाम्यतु ।
इमामपि महीं कृत्स्नां राजसिंहः प्रशास्तु नः ॥
(निष्क्रान्ताः सर्वे)
षष्ठोऽङ्कः ।
अविमारकस्य षष्ठोऽङ्कः । एषोऽवसितश्च ॥ "

INTRODUCTION, xi
The beginning of Bâlacharita:—
"(नान्द्यन्ते ततः प्रविशति सूत्रधारः)
सूत्रधारः—
शङ्खक्षीरवपुः पुरा कृतयुगे नाम्ना तु नारायण-
स्त्रेतायां त्रिपदार्पितत्रिभुवनो विष्णुः सुवर्णप्रभः ।
दूर्वाश्यामनिभः स रावणवधे रामो युगे द्वापरे
नित्यं योऽञ्जनसन्निभः कलियुगे वः पातु दामोदरः ॥
एवमार्यमिश्रान् विज्ञापयामि । अये किन्नुखलु मयि विज्ञापनव्यग्रे शब्द
इव श्रूयते । अङ्ग ! पश्यामि ।
(नेपथ्ये)
अहं गगनसञ्चारी ।
सूत्रधारः—भवतु विज्ञातम् ।
पतत्यसौ पुष्पमयी च वृष्टिर्नदन्ति तूर्याणि च देवतानाम् ।
द्रष्टुं हरिं वृष्णिकुले प्रसूतमभ्यागतो नारद एष तूर्णम् ॥
(निष्क्रान्तः)"
The ending of Bâlacharita:—
"( भरतवाक्यम् )
इमां सागरपर्यन्तां हिमवद्विन्ध्यकुण्डलाम् ।
महीमेकातपत्राङ्कां राजसिंहः प्रशास्तु नः ॥
पञ्चमोऽङ्कः ।
अवसितं बालचरितम् ॥"

xii INTRODUCTION.
The beginning of Madhyamavyāyoga:—
“(ततः प्रविशति सूत्रधारः)
सूत्रधारः—
पायात् स वोऽसुरवधूहृदयावसादः
पादो हरेः कुवलयामलखङ्गनीलः ।
यः प्रोद्यतस्त्रिभुवनैकमणे रराज
वैदूर्यसंक्रम इवाम्बरसागरस्य ॥
एवमार्यमिश्रान् विज्ञापयामि । अये किन्नुखलु मयि विज्ञापनव्यग्रे शब्द
इव श्रूयते । अङ्ग ! पश्यामि ।
(नेपथ्ये)
भोस्तात ! को नुखल्वेषः ।
सूत्रधारः—भवतु विज्ञातम् ।
भोःशब्दोच्चारणादस्य ब्राह्मणोऽयं न संशयः ।
त्रास्यते निर्विशङ्केन केनचित् पापचेतसा ॥
(नेपथ्ये)
भोस्तात ! कोनुखल्वेषः ।
सूत्रधारः—हन्त दृढं विज्ञातम् । एष खलु पाण्डवमध्यमस्यात्मजो हिडि-
म्बारणिसम्भूतो राक्षसामिरिकृतवैरं ब्राह्मणजनं वित्रासयति । भोः! कष्टं कष्टं
खलु पलीसुतपरिवृतस्य ब्राह्मणस्य वृत्तान्तः । अत्र हि,
श्रान्तैः सुतैः परिवृतस्तरुणैः सदारो
वृद्धो द्विजो निशिचरानुचरः स एषः ।

INTRODUCTION. xiii
व्याघ्रानुसारचरितो वृषभः सधेनुः
सन्त्रस्तवत्स इव (चा)कुलतामुपैति ॥
(निष्क्रान्तः)
स्थापना ।”
———
The ending of Madhyamavyāyoga:—
“ भीमसेनः—हिडिम्बे ! इतस्तावत् । वत्स! घटोत्कच ! इतस्तावत् ।
तत्रभवन्तं केशवदासमाश्रमपदद्वारमात्रमपि सम्भावयिष्यामः ।
यथा नदीनां प्रभवः समुद्रो
यथाहूतीनां प्रभवो हुताशः ।
यथेन्द्रियाणां प्रभवं मनोऽपि
तथा प्रभुर्नो भगवानुपेन्द्रः ॥
(निष्क्रान्ताः सर्वे)
मध्यमव्यायोगोऽवसितः ॥ ”
———
The ending of *Karnabhāra:—
“ कर्णः—अये शब्द इव श्रूयते । किन्नुखल्विदम् ।
शङ्खध्वनिः प्रलयसागरतुल्यघोषः
कृष्णस्य वा ननु भवेत् स तु फल्गुनस्य ।
नूनं युधिष्ठिरपराजयकोपितात्मा
पार्थः करिष्यति यथाबलमद्य युद्धम् ॥
शल्यराज! यत्रासावर्जुनस्तत्रैव चोद्यतां मम रथः ।

• "Sthāpanā" is missing in this Play.