स्मृतिचन्द्रिका: व्यवहारकाण्ड (देवण्णभट्ट - दक्षिण भारत का मूर्धन्य न्याय-दर्शन महाग्रन्थ)

331
दक्षिणाग्निप्राप्तिरिति सर्वाधाने धूर्तस्वाम्युक्ताग्नौकरणाभाव एव
युक्तः। पूर्वोक्ताभिप्रायेण वायुपुराणेऽप्युक्तं—
आहृत्य दक्षिणाग्निं तु होमार्थं वै प्रयत्नतः।
अग्न्यर्थं लौकिकं वाऽपि जुहुयात्कर्मसिद्धये ॥
इति। अस्यार्थः—अग्नौकरणहोमार्थं गृह्याग्न्यभावे दक्षिणाग्निं
लौकिकं वाऽप्याहृत्य स्वीकृत्य होमकर्मसिद्धये जुहुयादिति।
अग्न्यर्थमित्यनेन गृह्याग्निभावे तु नाग्न्यन्तरस्वीकार इत्यर्थादुक्तम्।
तत्र दक्षिणाग्निपक्षस्य प्रवासादिना असम्भवे लौकिकाग्नि-
पक्षः, तस्योपदेशातिदेशरूपप्रमाणद्वयावगतस्य दक्षिणाग्नि-
बाधकत्वेनागत्याऽऽश्रयणीयत्वात्। अत एव प्रयत्नतो दक्षिणा-
ग्निमाहृत्येत्युक्तम्। यत्तु स्मृत्यन्तरं—
साग्निरग्नावनाग्निस्तु द्विजपाणावथाप्सु वा।
कुर्यादग्नौ क्रियां नित्यं लौकिके नेति निश्चितम् ॥
इति। तस्यायमर्थः—अग्निमान्पुरुषः औपासनाग्नौ दक्षिणाग्नौ
वा पूर्वोक्तव्यवस्थयाऽग्नौकरणं कुर्यात्। दायात्प्रागस्वीकृतौ-
पासनतया छिन्नाग्नितया वा भार्याविधुरतया वा योऽग्निरहितः
स द्विजपाणावप्सु वाऽग्नौकरणं कुर्यात्, न जातु लौकिकाग्नौ
कुर्यादिति। ततश्च न वायुपुराणवचनविरोधः। श्रौताग्निना
साग्निकस्याप्यनग्निकवत्क्वचिद्विषये द्विजपाणावग्नौकरणं कार्यम्।
तथाच स्मृत्यन्तरं—
हस्तेऽग्नौकरणं कुर्यादग्नौ वा साग्निको द्विजः।