स्मृतिचन्द्रिका: व्यवहारकाण्ड (देवण्णभट्ट - दक्षिण भारत का मूर्धन्य न्याय-दर्शन महाग्रन्थ)

[132] स्मृतिचन्द्रिकायां

राहुदर्शनसङ्क्रान्तिविवाहात्ययवृद्धिषु ।
स्नानदानादिकं कुर्यान्निशि काम्यव्रतेषु च ॥
इतिवचनेन सङ्क्रान्त्यादावपि प्रतिप्रसवस्तावदस्ति । न चायं
प्रतिप्रसवः सङ्क्रान्तिषु युज्यते, अयनद्वयव्यतिरिक्तसङ्क्रान्तौ
रात्रौ गतायां दिन एव सङ्क्रान्तिकृत्याभिधायकवचनाविरोधा-
पत्तेः । तेनायनद्वयविषय एवायं प्रतिप्रसव इति कल्पनीयम् ।
तस्मादयनद्वये रात्रावपि न संनिहितनाडीनां परित्यागः ॥
प्रकृतमुच्यते--सङ्क्रान्त्यादयः काम्याः श्राद्धकालाः सति
सम्भवे कुतपादिश्राद्धकालेन सह समुच्चीयन्ते, सति सम्भवे सर्वेषां
श्राद्धाङ्गानामुपसंहारस्यावश्यकत्वात् । असम्भवे तु चन्द्रसूर्यग्रहण
वदसमुच्चयेऽपि न फलसिद्धिविरोधः, असंभवादिना अङ्गाननु-
ष्ठानस्य विध्यनुमतत्वात् । व्यतीपातयोगस्तु कुतपादिकाल-
योगी ग्राह्यः, सम्भवात् । जन्मनक्षत्रं कुतपादिकालयोगि
सति सम्भवे ग्राह्यम् । कृष्णपक्षे तु अस्तमयव्यापिनक्षत्रयु-
क्तदिनं ग्राह्यम् । नक्षत्रं तु श्राद्धार्थे यदा दिनद्वयव्यापि
शुक्लपक्ष औदायिकं 'यत्पूर्वाह्णव्यापि तद्ग्राह्यम्' इति देवस्वा-
मिनोक्तत्वात् । चन्द्रसूर्यग्रहे तु ग्रहणकाल एव श्राद्धं कर्तव्यं,
त्रिदशाः स्पर्शसमये तृप्यन्ति पितरस्तथा ।
मनुष्या मध्यकाले तु मोक्षकाले तु राक्षसाः ॥
देवकार्ये पितृकार्ये च ग्रहणकालविधानात् । मार्कण्डेयपुराणेऽ
पि काम्यश्राद्धकाला दर्शिताः--