शिल्परत्नम् (श्रीकुमार - प्राचीन भारतीय चित्रकला, धातुकर्म, यन्त्र एवं स्थापत्य सटीक)

२
विषयः पृष्ठम्.
त्रयोदशोऽध्यायः ।
षट्ताललक्षणम् ७१
चतुर्दशोऽध्यायः ।
पञ्चताललक्षणम् ७२-७४
उत्तमेन पञ्चतालेन विघ्नेशविधिः ७२
मध्यमेन पञ्चतालेन तद्विधिः ७४
पञ्चदशोऽध्यायः ।
चतुस्तालविधिः ७५, ७६
मध्यमचतुस्तालविधिः ७६
षोडशोऽध्यायः ।
किरीटकटकादिलक्षणम् ७६—८३
किरीटम् ७६
कुण्डलम् ७८
ग्रैवेयम् ,,
कटकम् ,,
केयूरम् ,,
मुद्रिकाः ७९
वरदादिहस्तभेदाः ,,
यज्ञोपवीतम् ८०
उरःसूत्रम् ,,
वस्त्रवीतम् ,,
ग्रैवेयहारम् ,,
अक्षमाला ,,
स्कन्धमाला ,,
कटिसूत्रम् ,,
जालकम् ८१
भुजङ्गवलयम् ,,
खड्गः ,,
धनुः ,,
शरः ,,
टङ्कः ८२
मृगः ,,
चक्रम् ,,
विषयः पृष्ठम्.
शङ्खः ८२
डमरुः ,,
कमण्डलुः ,,
पादाधस्तनं पद्मम् ,,
नालम् ,,
सप्तदशोऽध्यायः ।
शूलस्थापनलक्षणम् ८३—८७
लेप्यबिम्बे देवानां शूलविधानम् ८३
देवीनां शूलविधानम् ८६
अष्टादशोऽध्यायः ।
रज्जुबन्धलक्षणम् ८७—९०
एकोनविंशोऽध्यायः ।
मृल्लेपनविधिः ९०—९४
विंशोऽध्यायः ।
देवीकुमारलक्षणम् ९४
एकविंशोऽध्यायः ।
वाहनलक्षणम् ९५—१०१
वृषलक्षणम् ९५
अश्वलक्षणम् ९६
गजलक्षणम् ९९
द्वाविंशोऽध्यायः ।
ध्याने शैवप्रकरणम् १०१—१२३
सुखासनलक्षणम् १०१
सोमास्कन्दलक्षणम् १०२
चन्द्रशेखरलक्षणम् १०३
वृषारूढलक्षणम् १०४
नवानां नृत्तमूर्तीनां लक्षणम् ,,
गङ्गाधरलक्षणम् १०८
त्रिपुरान्तकलक्षणम् ,,
कल्याणमूर्तिलक्षणम् ११०
अर्धनारीश्वरलक्षणम् १११
गजघ्नमूर्तिलक्षणम् ,,

३
विषयः. पृष्ठम् विषयः. पृष्ठम्.
पाशुपतलक्षणम् ११२ निग्रहचक्रम् १२४
कङ्काललक्षणम् ,, नृसिंहः ,,
हरिहरलक्षणम् ११३ विदारणनृसिंहः १२५
भिक्षाटनलक्षणम् ११४ तद्भेदः षडक्षरो ,,
चण्डेशानुग्रहलक्षणम् ११५ वराहः ,,
धर्मव्याख्यानदक्षिणामूर्तिलक्षणम् ,, तद्भेदः ,,
वीणाधरदक्षिणामूर्तिलक्षणम् ११६ चतुरक्षरो ,,
ज्ञानदक्षिणामूर्तिलक्षणम् ,, धन्वन्तरिः १२६
योगदक्षिणामूर्तिलक्षणम् ,, तद्भेदः ,,
कालारिलक्षणम् ११७ हयग्रीवः ,,
लिङ्गोद्भवलक्षणम् ११८ कार्तवीर्यः ,,
श्रीपञ्चाक्षरी ,, श्रीपञ्चामृतम् १२७
रुद्रः ,, सन्तानगोपालम् ,,
प्रासादः ११९ तद्भेदः ,,
प्रासादभेदः ,, आवहन्ती ,,
मृत्युञ्जयः ,, पुरुषसूक्तम् १२८
शैवमष्टाक्षरम् ,, लक्ष्मीनारायणम् ,,
दक्षिणामूर्तिः १२० द्वाविंशत्यक्षरी ,,
अघोरः ,, विंशात्यक्षरी ,,
मृत्युञ्जयभेदः ,, तद्भेदः ,,
चिन्तामणिः ,, अष्टादशाक्षरी १२९
अनुष्टुप् ,, तद्भेदः ,,
संवादम् ,, श्रीरामषडक्षरम् ,,
शक्तिपञ्चाक्षरी ,, रामध्यानभेदः ,,
कालारिः १२२ गोपालकभेदः १३०
किन्नरशिवः ,, श्रीकराष्टाक्षरभेदः ,,
रक्षोघ्नः ,, धन्वन्तरिभेदः १३१
सद्योजातादिमूर्तयः ,, अष्टादशाक्षरीभेदः ,,
त्रयोविंशो ऽध्यायः । वासुदेवादिचतुष्कम् ,,
ध्याने वैष्णवप्रकरणम् १२३--१३३ केशवाद्याः १३२
अष्टाक्षरी १२३ वराहभेदः ,,
गायत्री ,, विश्वरूपम् ,,
श्रीकराष्टाक्षरम् १२४ आयुधानि, पूजासु तेषां स्थानादिकं च ,,
सुदर्शनम् ,, चतुर्विंशोऽध्यायः ।
ध्याने शाक्तप्रकरणम् १३३--१४५

६
विषयः. पृष्ठम्. | विषयः. पृष्ठम्.
मूलदुर्गा १३३ | इन्द्रः १५०
लिपिः १३० | ऐन्द्री गायत्री १५२
भुवनेश्वरी " | ऐन्द्री त्रिष्टुप १५३
हल्लेखा १३५ | अग्निः "
वागीश्वरी .. | संवादाग्निः "
श्रीः " | समर्द्धिः "
त्वरिता " | तद्भेदः १५४
धूमावती १३६ | रक्षोहाग्निः "
काली " | यमः "
भैरवी १३७ | निर्ऋतिः १५५
मातङ्गी .. | वरुणः "
शक्तिप्रणवः " | वायुः "
वनदुर्गा १३८ | धनदः "
त्रैलोक्यमोहिनी १३९ | सोमः १५५
संविन् " | ब्रह्मा १५६
इन्द्राणी " | शेषः "
स्वयंवरा १४१ | महागणपतिः "
प्राणशक्तिः १४२ | बीजगणपतिः १५८
अश्वारूढा .. | हेरम्बः १५९
वज्रप्रस्तारिणी " | बालगणपतिः "
नित्यक्लिन्ना १४३ | सुब्रह्मण्यः "
श्रीसूक्तम् " | नागयक्षी १६०
त्रिपुटा १४४ | शास्ता "
त्रिपुरा " | प्रभा १६१
भूमिः " | सत्यकः "
शूलिनी १४५ | अनुष्टुप्त्रयम् "
गायत्री " | शक्तिगणपतिः १६२
गायत्री त्रिष्टुप् " | लक्ष्मीनारायणः "
सौरी चतुरक्षरी १४६ | अर्धनारीश्वरः "
अन्नपूर्णा " | शङ्करनारायणः १६३
सप्तमातरः " | सूर्यः "
श्रीचक्रप्रस्तारः १४७ | सौरमष्टाक्षरम् "
| कामः १६४
पञ्चविंशोऽध्यायः । | वीरभद्रः "
इन्द्रादिदेवताध्यानप्रकरणम् १५०-१७३ | हनूमान् "

५
विषयः. पृष्ठम्.
गरुडः १६५
अश्विनौ १६६
पितरः ,,
अप्सरसः ,,
सप्तर्षयः १६७
एकादशरुद्राः ,,
क्षेत्रपालः ,,
वामनः १६८
नृवराहः ,,
नृसिंहः १६९
त्रिविक्रमः ,,
मत्स्यमूर्तिः ,,
कूर्मः ,,
ब्रह्मा १७०
कुमारः ,,
नागः ,,
असुराः १७१
दानवाः ,,
पिशाचाः ,,
वेतालाः ,,
नवग्रहाः ,,
गुह्यः १७३
षड्विंशोऽध्यायः ।
बिम्बदोषलक्षणम् १७४—१८२
पुरुषलक्षणम् १७४
स्त्रीलक्षणम् १८०
एतयोर्बिम्बविधावतिदेशः १८२
सप्तविंशोऽध्यायः ।
पीठादिलक्षणम् १८२—१९१
पद्मपीठम् १८२
नालः ,,
पीठविधिः १८३
विषयः. पृष्ठम्.
नागरम् १८३
वेसरम् ,,
द्राविडम् १८४
मेरुसुन्दरम् ,,
लक्ष्मीसुन्दरम् १८५
विष्णुसम्मेलनम् ,,
पद्मभद्रम् ,,
समाङ्गभद्रम् ,,
रुद्रकान्तम् १८६
सोमकान्तम् ,,
सर्वाङ्गभद्रम् ,,
श्रीकरम् ,,
पुष्टिवर्धनम् ,,
सौम्यम् १८७
शिवलिङ्गपीठविधिः ,,
पीठोपरिगतांशविभागः १८७
नालविधिः ,,
पादशिला १८८
नागरादिद्रव्यशिला १८९
स्थानासनभेदेन पीठभेदः १९०
अष्टाविंशोऽध्यायः ।
प्रतिष्ठाविधानम् १९१—२०३
प्रतिष्ठाविधिः १९१
बीजावापपात्रादिक्ऌप्तिः ,,
पालिकाघटिकाशरावाणां लक्षणम् ,,
पीठाच्छ्रयः १९२
चतुरश्रकुण्डम् १९३
योनिरूपकुण्डम् ,,
अर्धचन्द्राकारकुण्डम् १९४
त्रिकोणकुण्डम् ,,
वृत्तकुण्डम् ,,
षट्कोणकुण्डम् ,,
अष्टदलकुण्डम् १९५

वामभागः (Left Column)

विषयः. पृष्ठम्.
अष्टाश्रकुण्डम् १९५
स्रुवलक्षणम् ,,
जुहूलक्षणम् १९६
महास्रुगलक्षणम् ,,
भद्रकलक्षणम् ,,
चक्राब्जलक्षणम् १९८
शक्तिदण्डलक्षणम् १९९
षड्दललक्षणम् ,,
स्वस्तिकभद्रम् २००
प्रतिष्ठास्थाननियमादिः ,,
पीठप्रतिष्ठापूर्विका बिम्बप्रतिष्ठा २०२
एकोनत्रिंशोऽध्यायः ।
जीर्णोद्धारप्रकरणम् २०३—२०७
जीर्णोद्धारोद्देशः २०३
बालालग्विधानम् ,,
निष्कासणं सङ्कोचनं च २०४
जीर्णोद्धारे यथासम्भवं पूर्ववत् कल्पनम् २०५
त्रिंशोऽध्यायः ।
लिङ्गप्रासादकरणम् २०७—२०९
एकत्रिंशोऽध्यायः ।
मनुष्यालयलक्षणम् २०९—२२६
प्रकृताध्यायप्रमेयनिर्देशः २०९
द्विजादिवर्णानां वेदिविस्ताराया-
मादिविधानम् २१०
वृतिवप्रादिविधिः २११
सूत्रवीथ्यादिनिर्णयः २१२
योन्यादयः २१३
त्रिशालविधानम् २१४
द्विशालविधानम् २१५
चतुःशालविधानम् ,,
शालाभेदाः २१६
द्वारविधानम् ,,

दक्षिणभागः (Right Column)

विषयः. पृष्ठम्.
उपगृहविधिः २१७
द्वारमानम् ,,
अन्यथा चतुश्शालविधानम् २१८
प्रकारान्तरेण षोडश गेहानि २१९
स्तम्भसंख्याप्रमाणतो बहुविधनृप-
गेहविधिः २२०
तेषामुपगृहविधानम् २२२
वास्तुबलिः २२३
राज्ञां गृहप्रवेशः २२५
द्वात्रिंशोऽध्यायः ।
कूपप्रश्नविधानम् २२६—२२८
त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः ।
आसनादिपरिच्छदलक्षणम् २२८--२४४
आसनविधिः २२८
व्यजनम् २२९
छत्रम् २३०
पर्यङ्कः २३१
पञ्च वाहनानि २३३
तत्र डोला ,,
सुखासनम् ,,
रथः २३४
नौः ,,
प्लवकः ,,
शयनसाधनम् २३५
अष्टविधा शय्या ,,
तत्र दन्ताङ्घ्रिर्नाम मञ्चः २३६
लोहचरणः ,,
अष्टपदमयः ,,
अचलः ,,
चलः ,,
वेत्रकः ,,
पट्टिकामयः ,,
डोलाख्यः ,,

७
विषयः. पृष्ठम्. विषयः. पृष्ठम्.
मञ्चोपधानविधानम् २३७ दारुखण्डिमूल्यज्ञानम् २४४
पादुकम् ,, क्रकचवेतनम् २४५
कुडुबादिमानसाधनम् ,, शिलादारणश्लक्ष्णीकरणादीनां वेतनम् ,,
उलूखलादि २३८ बिम्बादिनिर्माणे वेतनम् २४६
तुला २३९ लोहभूषादिक्रियाया वेतनम् ,,
तैलद्रोणिः ,,
जलयन्त्रम् ,, पञ्चत्रिंशोऽध्यायः ।
इक्षुयन्त्रम् २४१ शस्त्रलक्षणम् २४७—२५१
नाडीयन्त्रम् २४२
स्वर्णकीलम् २४३ शस्त्रप्रश्नः २४७
चतुस्त्रिंशोऽध्यायः । धनुर्लक्षणम् २५०
कर्मकारवेतनक्रमः २४४—२४६ ग्रन्थसमाप्तिः २५१

The provided image is completely blank and contains no text to transcribe. Please upload an image with visible content.

॥ श्रीः ॥
श्रीकुमारप्रणीतं
शिल्परत्नम् ।
(उत्तरभागः ।)
अनन्तकोटिब्रह्माण्डेष्वखिलेष्वाततः क्रमात् ।
निःशेषविश्वकर्ता यः स जीयान्मधुसूदनः ॥ १ ॥
अथ बिम्बादिपीठादिकुण्डमण्डलकादिकम् ।
मानुषाणां चतुश्शालाद्यखिलं वक्तुमारभे ॥ २ ॥
तत्र पूर्वं शिलादिबिम्बसाधनम् ।
एवं कृत्वा मन्दिरं मन्मथारेः
सार्धं दक्षैः शिल्पिभिः शस्त्रहस्तैः ।
आचार्योऽसौ शुक्लपक्षे मुहूर्ते
शुद्धे विप्रान् भोजयित्वा यथार्हम् ॥ ३ ॥
संपूज्य वस्त्रैः स्थपतींश्च दक्षा-
नाराध्य देवं प्रणिपत्य भूयः ।
कृत्वास्त्रयागं परिपूज्य शस्त्रा-
ण्यस्त्रेण लिङ्गार्थमभिप्रयच्छेत् ॥ ४ ॥
परीक्ष्य पूर्वाभिमुखो निमित्तं
गच्छेन्निमित्तेऽथ शुभे प्रदिष्टे ।
G. P. T. 1254. 500. 8-11-1103 B

नीत्वा च मासं शकुनेऽशुभे चेत्
कृत्वा तदानीं शुभकर्म गच्छेत् ॥ ५ ॥
ज्वलदग्निप्रभं दीपं नृपा वेश्याश्च कन्यकाः ।
पुष्पान्नपूर्णकुम्भाज्यशङ्खक्षीरदधीनि च ॥ ६ ॥
व्रीहयः शालयो मांसं मधुच्छत्रं च चामरम् ।
मङ्गल्यो योषितो राजा ध्वजः पूर्णधनूंषि च ॥ ७ ॥
क्षीरिणी गौस्तुरङ्गाश्च दृश्यन्तेऽभिमुखं यदा ।
यातुदिष्टार्थसिद्ध्यै स्यात् सुतरां तत् प्रदक्षिणम् ॥ ८ ॥
गौलिकावायसरुतं प्रयाणे वामतः शुभम् ।
प्रवेशे दक्षिणे शस्तं क्षुतं ह्यादावश grand/obhanan? ह्यादावशोभनम् ॥ ९ ॥
अन्यत्र पृष्ठे वामे च शस्तं नॄणां च कूजितम् ।
स्यात्तांसि(?) भरटादीनां वामे शस्तं तु दक्षिणे ॥
गानं च दिशि शान्तायां पिङ्गलानां द्वयं हितम् ।
सृगालवायसौ व्याघ्राश्चकोरश्च कपोतिका ॥ ११ ॥
वामाद् दक्षिणगाः शस्ताः फणी सर्वत्र निन्दितः ।
शशकौशिकगृध्राश्च श्येनाश्च मृगडुण्डुभाः ॥ १२ ॥
दक्षिणाद् वामगाः शस्ताः शुभा वाचः शुभप्रदाः ।
बालेयगोध्वनिर्वामे गतिर्दक्षिणतः शुभा ॥ १३ ॥
अशनिर्दुर्दिनं² वर्षं³ प्रतिकूलास्तथा गिरः ।
प्रतिकूलं गुरोर्वाक्यं कलहश्चेति निन्दिताः ॥ १४ ॥
ताडनं शिरसोऽङ्गानां दक्षिणाङ्घ्रेर्विशेषतः ।
वर्णवाहनवेषाणां मनःशस्त्रादिशामपि ॥ १५ ॥

१ 'त्ता' ग. पाठः. २. 'दीर्विनं' ख. पाठः. ३. 'गौ' ख. ग. पाठः.

बिम्बादिसाधनविधिः । ] प्रथमोऽध्यायः । ३
अप्रसादोऽथ दिग्दाहपरिवेषाः शिवारुतम् ।
चन्द्रसूर्योपरागोल्काभूकम्पेन्द्रधनूंषि च ॥ १६ ॥
वृक्षध्वजायुधच्छत्रयानभङ्गा विनिन्दिताः ।
चक्रिक्षपणनग्नाश्च मुण्डितामङ्गलाङ्गनाः ॥ १७ ॥
विप्रास्तपस्विनो व्रात्या यतयो वामनादयः ।
विकला जालिकाः सूनाः पाषण्डा दण्डपाणयः ॥ १८ ॥
कापालिकाः काष्ठधरा मुक्तकेशाश्च दुःखिनः ।
आर्द्रवस्त्राश्च निन्द्याः स्युर्दृष्टाः प्रतिमुखागताः ॥ १९ ॥
अद्भुतेषु निमित्तेषु मासं नीत्वा शुभे व्रजेत् ।
शिलामयं मणिमयं लौहं दारुमयं तथा ॥ २० ॥
मृन्मयं मिश्रकं लेख्यं बिम्बं सप्तविधं स्मृतम् ।
तेषामभिमतं द्रव्यं शिलाद्यं बहुशिक्षितम् ॥ २१ ॥
गत्वान्विष्यानयेत् तत्तदुचितं लक्षणान्वितम् ।
ब्राह्मणक्षत्रविट्छूद्रशिलाः स्युर्धवलारुणाः ॥ २२ ॥
पीताः कृष्णाश्च लिङ्गानि कुर्यात् ताभिर्यथाक्रमम् ।
सर्वेषामथवा सर्वाः शिलाः स्युरिति केचन ॥ २३ ॥
मुक्तिं जयं धनं धान्यं दद्युः शुक्लादिकाः शिलाः ।
उद्धृत्य संस्थिता तत्र (याह ? यां दि)शं वीक्षते शिला ॥
तामेव प्रतिमां गेहे पश्यन्तीं स्थापयेद् दिशम् ।
बिम्बार्थं पुंशिला ग्राह्या पीठार्थं स्त्रीशिला तथा ॥ २५ ॥
नपुंसकशिला पादशिलार्थमखिले मता ।
यथोचितां शिलां दृष्ट्वा बलिं दत्त्वा यथाविधि ॥ २६ ॥

The provided image is completely blank and contains no visible text or content to transcribe. Please upload a clear image of the page.

बिम्बादिसाधनविधिः ।] प्रथमोऽध्यायः । ५
तुषारत्रासरन्ध्राणि यत्नाद् रत्नेषु वर्जयेत् ।
रेखा बिन्दुः कलङ्कं च त्रासः काकपदं क्षतम् ॥ ३६ ॥
खद्योतो मक्षिका छायाभेदाः सन्धेतुषारके ।
निम्नमस्तकता चेति दोषा रत्नभवास्तथा ॥ ३७ ॥
स्त्रीपुंनपुंसकभिदा न स्याद् रत्नेषु सर्वतः ।
अथ लोहम् ।
सौवर्णं राजतं ताम्रं पैत्तलं कांस्यमायसम् ॥ ३८ ॥
सैसकं त्रापुषं चेति लौहं बिम्बं तथाष्टधा ।
मुक्तिमुक्तिप्रदं हैमं लिङ्गं रौप्यं तु पुष्टिदम् ॥ ३९ ॥
ताम्रजं पुत्रदं विद्यात् तथैव स्यात् तु पैत्तलम् ।
आयुरारोग्यदं कांस्यमायसं मारणं स्मृतम् ॥ ४० ॥
सैसकं त्रापुषं चापि विद्वेषोच्चाटनादिषु।
मुख्यलोहानि चत्वारि हेमादीनि शुभानि हि ॥ ४१ ॥
पिशाचलोहान्यन्यानि कांस्यादीनीति केचन ।
अथ दारुः ।
चन्दनं देवदारुश्च शमीपिप्पलशिंशपाः ॥ ४२ ॥
खदिरासनमालूरमधूका बकुलस्तथा ।
पद्मकं कर्णिकारं च विप्रादीनां त्रयं त्रयम् ॥ ४३ ॥
क्रमाद् दारुलिङ्गानां विज्ञेयास्तरवः शुभाः ।
अथ मृद्ः ।
तीर्थक्षेत्राचलारामपुण्यदेशोद्भवां मृदम् ॥ ४४ ॥
१. ‘न्ति’ ख. ग. पाठः.

शिल्परत्ने [उत्तरभागः
शुक्लां रक्तां तथा पीतां कृष्णामादाय चूर्णयेत् ।
यवगोधूममाषाणां चूर्णानां गुग्गुलोरपि ॥ ४५ ॥
लाक्षाश्रीवेष्टकश्यामामार्जानां च समांशकैः ।
कुन्दुरिकस्य चांशेन मृच्चूर्णं सर्वसम्मतम् ॥ ४६ ॥
कपिलापञ्चगव्येन सतैलेन तु मर्दयेत् ।
तां मृदं मर्दितां पक्षं मासमात्रोषितां पुनः ॥ ४७ ॥
गृहीत्वा कारयेल्लिङ्गं सपीठं लक्षणान्वितम् ।
मासं तु शोषयेद् घर्मे बिम्बभामं तु मार्त्तिकम् ॥ ४८ ॥
अथवा केवलां मृत्स्नां कर्मयोग्यां विचूर्णिताम् ।
मर्दितां पञ्चगव्याद्भिर्मासमात्रं तथोषिताम् ॥ ४९ ॥
गृहीत्वा कारयेल्लिङ्गं सपीठं त्विष्टमानतः ।
विपचेत् कुशलैरग्नौ पक्वलिङ्गं तु तद् भवेत् ॥ ५० ॥
कृत्वा दारुमयं शूलं लोहपट्टविभूषितम् ।
मृदा विधिवदालिप्य शोषयेन्मिश्रलिङ्गकम् ॥ ५१ ॥
भित्त्यादावालिखेद् वर्णैर्लेख्यबिम्बं यथोदितम् ।
मृन्मयं वार्क्षिकं बिम्बं सर्वसिद्धिप्रदं सदा ॥ ५२ ॥
मृन्मये हेमरत्नानि मध्ये संस्थाप्य कारयेत् ।
सैकतं गोमयं पैष्टमान्नं गौलं फलात्मकम् ॥ ५३ ॥
नावनीतं च लिङ्गानि त्यज्यतां प्रतिवासरम् ।
नैतेषां पीठिका कार्या कुर्याल्लिङ्गं तदासने ॥ ५४ ॥
नैषां त्रिखण्डमानं वा न, शिरोवर्तनादिकम् ।
नैषां कालं मुहूर्ताद्यं नाधिवासादिकाः क्रियाः ॥ ५५ ॥

लिङ्गलक्षणम् । ] द्वितीयोऽध्यायः । १७
निर्माय सद्यस्तल्लिङ्गे शिवमावाह्य पूजयेत् ।
विसृज्य निरपेक्षं तल्लिङ्गमप्सु विनिक्षिपेत् ॥ ५६ ॥
अथ पीठम् ।
स्वयोनिः पीठिकैव स्याच्छैलादीनामदूषणा ।
अभावे त्वैष्टकी शैले रत्नजानां हिरण्मयी ॥ ५७ ॥
राजती ताम्रजा वा स्याच्छ्रेष्ठमध्याधमक्रमात् ।
न्यूनैर्वा परलोहानामिष्टकाभिश्च दारवे ॥ ५८ ॥
इति शिल्परत्नेऽन्त्यभागे बिम्बादिसाधनविधिर्नाम
प्रथमोऽध्यायः ॥
अथ द्वितीयोऽध्यायः ।
अथ लिङ्गलक्षणम् ।
सुखासनं तु प्रथमं स्कन्दोमासहितं ततः ।
तृतीयं चन्द्रमूर्धानं चतुर्थं वृषवाहनम् ॥ १ ॥
पञ्चमं नृत्तमूर्तिस्तु गङ्गाधरमतः परम् ।
सप्तमं त्रिपुरारिः स्यात् ततः कल्याणसुन्दरम् ॥ २ ॥
अर्धनारीश्वरं पश्चाद् दशमं गजहा तथा ।
एकादशं पाशुपतं कङ्कालं द्वादशं स्मृतम् ॥ ३ ॥
अर्धनारायणं पश्चाद् भिक्षाटनमतः परम् ।
चण्डेश्वरप्रसादं तु दक्षिणामूर्तिरेव च ॥ ४ ॥
ततः कालारिमूर्तिश्च लिङ्गमष्टादशं स्मृतम् ।
एवं लिङ्गोद्भवं पूर्वैः प्रोक्तं शैवपरायणैः ॥ ५ ॥
१. 'दि' ग. पाठः.

८ शिल्परत्ने [उत्तरभागः
अथ बिम्बं तु त्रिविधं निष्कलं सकलं तथा ।
मिश्रं चेति च तद् बिम्बमचलं च चलं तथा ॥ ६ ॥
चलाचलमिति त्रेधा तत्प्रपञ्चः प्रदर्श्यते ।
निष्कलं केवलं लिङ्गमन्त्यस्त्ववयवान्वितम् ॥ ७ ॥
तदेव चित्रमर्धाङ्गदर्शनं त्वर्धचित्रकम् ।
चित्राभासं तथा लेख्यमुत्तमादिक्रमेण तु ॥ ८ ॥
सकलं त्रिविधं ज्ञेयं मिश्रलक्षणलक्षितम् ।
मिश्राख्यं मुखलिङ्गं स्यादचलादिकमुच्यते ॥ ९ ॥
निधिकुम्भप्रतिष्ठादि सर्वमुक्तानुसारतः ।
कृत्वा प्रतिष्ठितं बिम्बमचलं परिकीर्तितम् ॥ १० ॥
पीठिकोपरि संस्थाप्य पूजितं चलमेव हि ।
सौधं च पार्थिवं शैलं सङ्करं त्वचलं शुभम् ॥ ११ ॥
रत्नजं दारुजं लौहं त्रयं चैतच्चलं शुभम् ।
धातुवर्णादिभिर्लेख्यं पटादौ तच्चलाचलम् ॥ १२ ॥
लिङ्गं गर्भगृहद्वारस्तम्भाधिष्ठानकिष्कुभिः ।
तालमानाङ्गुलैश्चापि तथा मात्राङ्गुलैरपि ॥ १३ ॥
यजमानोच्चमानेन चैवं नवविधं स्मृतम् ।
गर्भब्यासे विभक्ते स्मरशरनवनेत्रैस्त्रिपञ्चैकभागै-
र्लिङ्गानि त्रीणि तेषु त्रिषु गुणदलितेष्वेकभागैर्द्विभागैः ।
द्वे द्वे तानि स्युरेवं नव चरणयुतं तत्समं पादहीनं
द्वाराद् द्व्येकांशकाभ्यामपि गुणदलिते तत्र पञ्चेतराणि
॥ १४ ॥

लिङ्गलक्षणम् ।] द्वितीयोऽध्यायः । ९
प्रासादमानाच्च तथा वेदबाणर्तुभागतः ॥ १५ ॥
लिङ्गायामोऽथवा कार्यः प्रकारोऽन्यश्च कथ्यते ।
गर्भगेहविशालार्धं लिङ्गायामं प्रकल्पयेत् ॥ १६ ॥
द्वाराधिष्ठानपादानां समं पादाधिकं तु वा ।
पादहीनमथैतेषां तन्मध्येऽब्धिविभाजिते ॥ १७ ॥
पृथक्कृत्वा तत्तदंशैः स्यान्मानं नवधा स्मृतम् ।
लिङ्गानि सायककरादिपदोनिताश्वि-
हस्तान्तिमानि चरणांशवियुक्तक्लृप्त्या ।
स्युर्वर्णिनां मुखभुजोरुपदोद्भवानां
पञ्चाग्निपावकजगतपरिसङ्ख्यकानि ॥ १८ ॥
अङ्घ्यंशकक्रमकृतह्रसनेन भूयो
द्वे चैकमप्यनुविलोमकुलोत्थयोः स्युः ।
तान्युत्तरोत्तरकुलप्रभवेषु चानु-
लोम्यात् प्रकल्पयतु चैककरादिकानि ॥ १९ ॥
आरभ्य हस्तं नवहस्तकान्तं
लिङ्गं विधेयं नरदैत्यदेवैः ।
हस्तादिकं पञ्चकरान्तमादौ
लिङ्गं मनुष्यस्य विभिन्नवर्णम् ॥ २० ॥
दैत्यस्य षट्सप्तकरं च लिङ्गं
गीर्वाणलिङ्गं च नवाष्टहस्तम् ।
देवादियोन्यष्टकभेदकानि
लिङ्गानि सन्त्यत्र न वर्णितानि ॥ २१ ॥
C

१० शिल्परत्ने [उत्तरभाग
हस्तोच्चमानादारभ्य पादवृद्धिक्रमेण तु ॥ २२ ॥
त्रिहस्तान्तं कनिष्ठानि लिङ्गानि स्युर्नवैव हि ।
चतुर्हस्तायताल्लिङ्गात् प्राग्वत् पादविवर्धनात् ॥ २३ ।
षड्ढस्तान्तं मध्यमानि लिङ्गानि नव कल्पयेत् ।
सप्तहस्तोच्चमारभ्य पादवृद्ध्या तु पूर्ववत् ॥ २४ ॥
श्रेष्ठानि नव लिङ्गानां त्रयस्त्रिंशदुदाहृतम् ।
तालादिनवतालान्तं तालमानेन कीर्तितम् ॥ २५ ॥
पूजांशोच्चे चतुर्विंशत्याधिक्यशतभाजिते ।
मूललिङ्गेऽङ्गुलं कृत्वा तालमानं प्रकल्पयेत् ॥ २६ ॥
एकाङ्गुलादिद्वियववर्धनेनानलाङ्गुलात् ।
कनिष्ठनवलिङ्गानि तथा वेदाङ्गुलादितः ॥ २७॥
मध्यानि नव लिङ्गानि तथैवाङ्गाङ्गुलान्ततः ।
सप्ताङ्गुलादिद्वियववर्धनेना नवाङ्गुलात् ॥ २८ ॥
श्रेष्ठानि नव लिङ्गानि रत्नजानि विशेषतः ।
कनिष्ठमध्यलिङ्गानि रत्नजातानि सर्वतः ॥ २९ ॥
चलानि गेहे पूज्यानि स्थिराण्येवोत्तमानि हि ।
तान्यालये प्रतिष्ठाप्य स्थिरलिङ्गानि पूजयेत् ॥ ३० ॥
रामाङ्गुलादितो लौहं लिङ्गमा षोडशाङ्गुलात् ।
चललिङ्गं स्मृतं तस्मात् स्थिराण्यूर्ध्वं भवन्ति हि ॥ ३१ ॥
मधूच्छिष्टेन निर्माय सकलं निष्कलं तु वा ।
बद्ध्वा मृदा दृढं शुष्के¹मधूच्छिष्टं² बहिः सृजेत् ॥ ३२ ॥
१. 'प्के', २. 'हिस्त्यजेत्' ख. पाठः.

लिङ्गलक्षणम् ।] द्वितीयोऽध्यायः । ११
तत्र लोहार्द्रमापूर्य कारयेल्लोहमुत्तमम् ।
अथ तत्प्रक्रियां वक्ष्ये कर्मकारहिताय तु ॥ ३३ ॥
कठिना मन्दकठिना मृद्वी मृदुतरा तथा ।
मूषाकरणयोग्येति पञ्चधा मृत्तिका स्मृता ॥ ३४ ॥
पूर्वोक्तां नाकुजां वाथ मृत्स्नामादाय यत्नतः ।
मृल्लोष्टचूर्णसंयुक्तां यथायुक्ति विमर्दयेत् ॥ ३५ ॥
शुद्धाम्भसा पूगचर्मसारं युक्त्या सुयोजयेत् ।
कारयेत् कठिनामेवं शिलामुसलताडिताम् ॥ ३६ ॥
तस्मिन् गोमयसंयुक्ते स्यान्मन्दकठिना पुनः ।
मृद्भाण्डचूर्णसंयुक्तां तत्पादांशकमृत्तिकाम् ॥ ३७ ॥
पेषण्यां पेषयेद् यां सा मृद्वीति कथिता पुरा ।
तदेव गोमययुता मृत्स्ना मृदुतरा स्मृता ॥ ३८ ॥
तुषाद्यङ्गारचूर्णेन संयुक्ता घटमृत्तिका ।
कार्पासपटचूर्णेन समं मुसलपीडिता ॥ ३९ ॥
एषा मूषामृदाख्याता कर्तव्या सानया दृढम् ।
यत्किञ्चिदीप्सितं तन्तु किञ्चिन्न्यूनप्रमाणतः ॥ ४० ॥
कृत्वा द्वितीयया शुष्के तद्दृष्ट्वा लिप्त्वा पुनः पुनः ।
अन्ते गोमयसारेण लिप्त्वा श्लक्ष्णीकृते पुनः ॥ ४१ ॥
कृत्वा तस्मिन् मधूच्छिष्टपट्टं युक्तघनान्वितम् ।
इष्टप्रमाणं१ तत् सर्वं कृत्वा तेन सलक्षणम् ॥ ४२ ॥
भूषणादीनि सर्वाणि मधूच्छिष्टस्य तन्तुना ।
कृत्वा तिन्त्रिणिसारेण वेणुसारेण वा तथा ॥ ४३ ॥
१. 'णात् त' ख. ग. पाठः.

१२ शिल्परत्ने [उत्तरभागे
कृतेन युक्तशखेन सुस्निग्धं कारयेदथ ।
पुनर्विलेपयेन्मृत्स्नामाद्रां मृदुतरां क्रमात् ॥ ४४ ॥
शुष्के तस्मिन् पुनर्लिप्त्वा मृद्व्या संशोषयेत् पुनः ।
कठिनेन पुनस्तत्र कृष्णायसपटादिभिः ॥ ४५ ॥
बद्ध्वा यथाबलं पश्चात् कठिनेन विलेपयेत् ।
आवृत्त्या लेपयेत् तेन यथातोषं यथाबलम् ॥ ४६ ॥
अप्रधानावयवस्थाने स्याल्लोहपद्धतिः ।
एवं शुष्के पुनर्यन्त्रवशादातप्य वह्निना ॥ ४७ ॥
मधूच्छिष्टं बहिस्त्यक्त्वा तं दहेत् काष्ठवेष्टितम् ।
यदा कूष्माण्डपुष्पाभं वर्णमन्तर्गतं पुनः ॥ ४८ ॥
लोहमार्गादिरन्ध्रेण दृश्यते तत् तदैव हि ।
अवरुह्य भुवः श्वभ्रे विन्यस्योर्ध्वमुखं यथा ॥ ४९ ॥
मूषायामार्द्रितं लोहं शीघ्रमादाय यत्नतः ।
निक्षिप्य तन्मुखे मन्दमन्तर्भागं सुपूरयेत् ॥ ५० ॥
पांसुना बहिराच्छाद्य कालाच्छीतलिते पुनः ।
तीक्ष्णायसकृतैः शस्त्रैर्मृदं त्यक्त्वा सुधीः क्रमात् ॥ ५१ ॥
सुलक्षणं कारयेत् तैस्तैरुचितैः शस्त्रभेदकैः ।
एवं तत्कर्मकुशलैर्लोहजं कारयेद् बुधः ॥ ५२ ॥
घनं चेल्लोहजं बिम्बं मधूच्छिष्टेन केवलः ।
कृत्वा मृल्लेपनादीनि पूर्ववत् क्रमतश्चरेत् ॥ ५३ ॥
पुनरपि बिम्बोन्मानमाह —
अष्टाङ्गुलं समारभ्य (द्विद्य ? चाष्ट)ङ्गुलविवर्धनात् ।

लिङ्गलक्षणम् ।] द्वितीयोऽध्यायः । १३
लौहानि नव लिङ्गानि त्रिहस्तान्तानि कल्पयेत् ॥ ५४ ॥
तथाष्टाङ्गुलमारभ्य द्विद्व्यङ्गुलविवर्धनात् ।
त्रिहस्तान्तानि लिङ्गानि त्रयस्त्रिंशद् भवन्ति हि ॥ ५५ ॥
षोडशाङ्गुलमारभ्य दारुलिङ्गान्यनुक्रमात् ।
षोडशाङ्गुलवृद्ध्या स्युः षड्ढस्तान्तानि वै नव ॥ ५६ ॥
षोडशाङ्गुलमारभ्य चतुरङ्गुलवर्धनात् ।
दारवाणि त्रयस्त्रिंशल्लिङ्गान्य रसहस्ततः ॥ ५७ ॥
यस्य यस्मिन् भवेदास्था विभूतिर्यस्य यादृशी ।
लिङ्गं तदनुसारेण कारयेदालयोचितम् ॥ ५८ ॥
कारयेदेवमेवात्र लिङ्गं मात्राङ्गुलैरपि ।
यजमानसमं तस्य नेत्रास्यहनुदोःसमम् ॥ ५९ ॥
स्तनान्तं हृदयान्तं च लिङ्गोच्चमिति सप्तधा ।
तत्रैकहस्तलिङ्गस्य चतुर्हस्तं तु विस्तृतम् ॥ ६० ॥
विमानं स्यात् तथा पञ्चगुणं षड्गुणमेव वा ।
विस्तारद्विगुणोच्चं तु नागरं त्रिगुणं यदि ॥ ६१ ॥
भूमिजाख्यं स्मृतं तस्माद् द्विगुणं शिखरं यदा ।
नागरं वलभिर्नाम विमानं भवति स्फुटम् ॥ ६२ ॥
लिङ्गायामे विकारांशे भूतवेदाग्निविस्तरम् ।
जयदं पौष्टिकं सार्वकामिकं द्राविडे भवेत् ॥ ६३ ॥
अभिकृत्यंशके गर्भे षोडशांशं तदुत्तमम् ।
त्रयोदशांशमधमं तयोर्मध्येऽष्टभाजिते ॥ ६४ ॥
नव लिङ्गानि सिध्यन्ति बेसरे तानि कल्पयेत् ।
१. 'म' ग. पाठः.