षड्विंश ब्राह्मण (सामवेद का अद्भुत ब्राह्मण - दैव-उत्पात शान्ति विधान सटीक)

अत्र हविर्धानद्वयं प्रातस्योद्गातुः सनियमं विश्वरूपगानं विधत्ते—
स दक्षिणस्य हविर्धानस्योत्तरं चक्रमभ्यपश्रयमाण
उदङ्ङासीनो विश्वरूपा गायति ॥ ४ ॥
ततः स उद्गाता दक्षिणस्य दक्षिणतः स्थितस्य हविर्धानस्य शकटस्य
उत्तरं चक्रम् अभ्यपश्रयमाणः उदङ्ङासीनः उदङ्मुखो मन्त्रवर्जमुपविष्टो
विश्वरूपाः विश्वरूपशब्दवतीः युञ्जे वाचं शतपदीं (सा. १८२९) इत्येतस्यां
पङ्क्तौ गायत्रीकारं प्रगाथगानेनोत्पन्नास्तिस्रः स्तोत्रीयाः गायति । तथा च
द्राह्मायणः—पूर्वया द्वारा प्रपद्यान्तरेण हविर्धाने पूर्वेण चक्रे उदङ्मुख
उपविशेत्तूष्णीम् (२. ४. ९. ला. १. ८ ७.) इति । अस्यार्थः—पूर्वया
द्वारा हविर्धानं प्रपद्य अन्तरेण हविर्धाने शकटयोर्मध्ये पूर्वेण चक्रे चक्रयोः
पुरस्तादुदङ्मुखस्तूष्णीं स्तोत्रीयधर्ममात्रम् आस्ते । उपदेशनं हित्वा
उपविशेदिति । विश्वरूपगानविधिर्न नित्यः । किंतु, षोडशिग्रहविधिवद्
वैकल्पिकः । तथा चोपपादितं द्राह्मायणेन पूर्वोत्तरपक्षोपन्यासेन—विश्वरूपाणां
गानं ज्योतिष्टोमे यजमानेनोक्तं प्रत्याचक्षीत । चतुष्टोमस्तोम संपदति-
रेकाद्ग्रहशस्त्राभावाच्च । वसतीवर्यो ग्रहः प्रातरनुवाकः शस्त्रमासां न च
संपत्कोपो यथान्यैः परिसामभिः गायेति चेत् ब्रूयात् (२.४.६-७.)
इति । अस्यार्थः—यजमानेन चोदितोऽपि उद्गाता विश्वरूपाणां गानं

1. JA अतः, M तद् for अत्र.
2. JA om. दक्षिणस्य.
3. Bh A मित्र० for मन्त्र०; JA ०विश्य for ०विष्टो.
4. Bh. गायत्रीप्रणवप्रग्रथनेन, M. गायत्रीगारं प्रगीयते नोत्पन्नाः, JA
   गायत्रीप्रगाथप्रप (A ०ग०) थनेन for गायत्रीकारं... ; JA Bh. ०त्पन्नानि
   स्तोत्रीयाणि for ०त्पन्नास्तिस्रः स्तोत्रीयाः.
5. Bh A प्रपद्योत्तरेण, SK. प्रतिपाद्यान्तरेण for प्रपद्यान्तरेण.
6. S. ०र्धाने for ०र्धानं; Bh SK प्रपाद्य for प्रपद्य; I. om.
   हविर्धानं प्रपद्यान्तरेण; M. पूर्वेण च तयोः for पूर्वेण...; TISK om. चक्रे.
7. R. स्तोत्रधर्मे मन्त्रवदुपवेशनं for स्तोत्रीयधर्ममात्रम्...देशनं; MTS.
   स्तोत्रीयं for स्तोत्रीय०.
8. JA om. ज्योतिष्टोमे.
9. Bh M. ०वर्योर्ग्रहः for ०वर्यो ग्रहः.
10. KR. गायेवेति Bh MTA गायेवेति for गायेति.