सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

आज्ञा-व्याकरणम् ] अष्टादशः सर्गः ३९५
मिच्छितम्, हि = यतः, नतः = विनयावनतः, भक्तः = श्रद्धावान्, त्वं नियोगम् =
आदेशम्, अर्हसि = योग्योऽसि ॥ ५३ ॥
हिन्दी — हे समानधर्मा ! धार्मिक सम्बन्ध के कारण मुझमें तुम्हारी श्रद्धा है और
लक्ष्य प्राप्ति में तुमने कुशलता दिखलायी है, अतः मैं तुम्हें कुछ कहना चाहता हूँ,
क्योंकि विनम्र भक्त तुम आदेश के पात्र हो ॥ ५३ ॥
अवाप्तकार्योऽसि पराङ्गतिं गतो न तेऽस्ति किञ्चित् करणीयमण्वपि ।
अतःपरं सौम्य चरानुकम्पया विमोक्षयन् कृच्छ्रगतान् परानपि ॥ ५४ ॥
अन्वयः—सौम्य ! अवाप्तकार्यः परां गतिं गतः असि, ते किञ्चित् अणु अपि करणीयं
न अस्ति, अतःपरं कृच्छ्रगतान् परान् अपि विमोक्षयन् अनुकम्पया चर ॥ ५४ ॥
व्याख्या—सौम्य = हे साधु ! अवाप्तकार्यः = लब्धप्रयोजनः, पराम् = उत्कृष्टाम्,
गतिम् = अवस्थाम्, गतः = प्राप्तः च, असि = विद्यसे, ते = तव, किञ्चित् = किमपि,
अणु अपि = लेशोऽपि, करणीयम् = सम्पादनीयम्, नास्ति = न विद्यते, अतःपरम् =
अस्मात् विशिष्टतरम्, कृच्छ्रगतान् = कृच्छ्रम् = कष्टम्, गतान् = प्राप्तान्, परान् =
त्वद्भिन्नान्, अपि, विमोक्षयन् = रक्षां कुर्वन्, अनुकम्पया = दयया, चर = परिभ्रमणं
कुरु ॥ ५४ ॥
हिन्दी—तुमने अपना काम पूरा कर लिया है। तुम अब परमगति पा चुके हो,
तुम्हारे लिए लेशमात्र भी अब करने को कुछ बचा नहीं है। अब से हे साधु ! कष्ट
में पड़े दूसरों को भी मुक्त करते हुए, दूसरों पर दया करते हुए स्वच्छन्द होकर
घूमो ॥ ५४ ॥
इहार्थमेवारभते नरोऽधमो विमध्यमस्तूभयलौकिकीं क्रियाम् ।
क्रियाममुत्रैव फलाय मध्यमो विशिष्टधर्मा पुनरप्रवृत्तये ॥ ५५ ॥
अन्वयः—अधमः नरः इहार्थम् एव आरभते, विमध्यमः तु उभयलौकिकीं
क्रियाम्, मध्यमः अमुत्र फलाय एव विशिष्टधर्मा पुनरप्रवृत्तये क्रियाम् ॥ ५५ ॥
व्याख्या—अधमः = नीचः, नरः = लोकः, इहार्थम् = शरीरार्थम्, एव = केवलम्,
आरभते = काचित् क्रियां करोति, विमध्यमः = अधमोत्तमकोट्यन्तरे जनः, तु = किन्तु,
उभयलौकिकीम् = उभयलोके = इहलोके परलोके च, प्रसिद्धेति उभयलौकिकीम्, क्रियाम्
= कृत्यं सम्पादयति, मध्यमः = नीचात् श्रेष्ठतरो जनः, परलोके, फलाय एव = पुण्य-
लाभायैव, कृत्यं सम्पादयते, विशिष्टधर्मा = विशिष्टः = असामान्यः, धर्मः = नियमः,
यस्य सः, पुनरप्रवृत्तये = भूयोजन्मविनाशाय, क्रियाम् = सत्कर्म, आरभते ॥ ५५ ॥
हिन्दी—नीच व्यक्ति सांसारिक सुख के लिए ही कुछ करता है, निचले दर्जे से
कुछ कम वाला मनुष्य लोक-परलोक दोनों के लिए कार्यारम्भ करता है, मध्यम श्रेणी
का मनुष्य परलोक साधन के लिए कार्यारम्भ करता है, किन्तु विशिष्ट कोटि का
मनुष्य मुक्ति के लिए ही प्रयास करता है ॥ ५५ ॥
इहोत्तमेभ्योऽपि मतः स तूत्तमो य उत्तमं धर्ममवाप्य नैष्ठिकम् ।
अचिन्तयित्वात्मगतं परिश्रमं शमं परेभ्योऽप्युपदेष्टुमिच्छति ॥ ५६ ॥