सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

३८८ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
अमलिनम्, अमलिनं मलिनम् इव कुर्वन्ति इति मलिनीकरैः = दूषितैः, दोषैः = दुर्गुणैः,
परीतः = सर्वतोव्याप्तः, सुदर्शनीयः = शोभनाकृतिः, अपि, विरूपः = विद्रूपः, एव
भवति ॥ ३४ ॥
हिन्दी—अपने उत्कृष्ट गुणों से अलङ्कृत होकर कुरुप व्यक्ति भी देखने योग्य
बन जाता है; किन्तु गंदे दोषों से व्याप्त होकर रूपवान् भी बदशकल हो जाता है। ३४।
अद्य प्रकृष्टा तव बुद्धिमत्ता कृत्स्नं यया ते कृतमात्मकार्यम् ।
श्रुतोन्नतस्यापि हि नास्ति बुद्धिनोत्पद्यते श्रेयसि यस्य बुद्धिः ॥ ३५ ॥
अन्वयः—अद्य तव बुद्धिमत्ता प्रकृष्टा, यया ते कृत्स्नम् आत्मकार्यं कृतम्, हि यस्य
श्रुतोन्नतस्य अपि बुद्धिः श्रेयसि न उत्पद्यते ( तस्य ) बुद्धिः नास्ति ॥ ३५ ॥
व्याख्या—अद्य = अधुना, तव = भवतः, बुद्धिमत्ता = प्रज्ञा, प्रकृष्टा = सर्वोत्कृष्टा,
यया = प्रज्ञया, ते = तव, कृत्स्नम् = निखिलम्, आत्मकार्यम्=स्वकीयप्रयोजनम्, कृतम्
= विहितम्, हि = यतः, यस्य = जनस्य, श्रुतोन्नतस्य = शास्त्रज्ञस्य, अपि, बुद्धिः
= मतिः, श्रेयसि = माङ्गलिके कृत्यॆ, न = नहि, उत्पद्यते = प्रादुर्भवति, ( तस्य =
जनस्य ) बुद्धिः = मतिः, नास्ति = न भवति ॥ ३५ ॥
हिन्दी—आज तुम्हारी बुद्धि उत्कृष्ट है, जिसके द्वारा तुमने अपना सारा काम
कर लिया, विद्वान् होने पर भी यदि किसी की मति कल्याणकारिणी न हो तो उसे
बुद्धि है ही नहीं ॥ ३५ ॥
उन्मीलितस्यापि जनस्य मध्ये निमीलितस्यापि तथैव चक्षुः ।
प्रज्ञामयं यस्य हि नास्ति चक्षुश्चक्षुर्न तस्यास्ति सचक्षुषोऽपि ॥ ३६ ॥
अन्वयः—तथैव उन्मीलितस्य जनस्य मध्ये निमीलितस्य अपि चक्षुः, हि यस्य
प्रज्ञामयं चक्षुः नास्ति, सचक्षुषः अपि तस्य चक्षुः नास्ति ॥ ३६ ॥
व्याख्या—तथैव = तेनैव प्रकारेण, उन्मीलितस्य = उद्घाटितनेत्रस्य, जनस्य =
लोकस्य, मध्ये = अन्तराले, निमीलितस्य = पिहितनेत्रस्य, अपि = चेत्, चक्षुः = नेत्रम्,
हि = यतः, यस्य=जनस्य, प्रज्ञामयम् = बोधमयम्, चक्षुः = नेत्रम्, नास्ति = न विद्यते,
सचक्षुषः = सनेत्रस्य, अपि, तस्य = जनस्य, चक्षुः = नयनम्, नास्ति=न विद्यते ॥३६॥
हिन्दी—उसी तरह खुली आंखों वाले लोगों के बीच बन्द आंखों वाले को भी
दृष्टि हो सकती है, क्योंकि जिसको प्रज्ञाचक्षु नहीं हैं उसे आंख रहते हुए भी आंखें
नहीं हैं ॥ ३६ ॥
दुःखप्रतीकारनिमित्तमार्त्तः कृष्यादिभिः खेदमुपैति लोकः ।
अजस्रमागच्छति तच्च भूयो ज्ञानेन यस्याद्य कृतस्त्वयान्तः ॥ ३७ ॥
अन्वयः—आर्त्तः लोकः दुःखप्रतीकारनिमित्तं कृष्यादिभिः खेदम् उपैति, तत् च
भूयो अजस्रम् आगच्छति, यस्य अद्य त्वया ज्ञानेन अन्तःकृतः ॥ ३७ ॥
व्याख्या—आर्त्तः = दुःखितः, लोकः = जनः, दुःखप्रतीकारनिमित्तम् = दुःखस्य =
कष्टस्य; प्रतीकारः = शमनोपायः, तस्य निमित्तम् = प्रयोजनम्, कृष्यादिभिः = कृष्टि-