सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

आज्ञा-व्याकरणम् ] अष्टादशः सर्गः ३८९
प्रभृतिभिः, खेदम् = दुःखम्, उपैति = प्राप्नोति, तत् च = दुःखञ्च, भूयः = पुनः पुनः,
अजस्रम् = सततम्, आगच्छति = मिलति, यस्य = दुःखस्य, अद्य = अधुना, त्वया = भवता,
ज्ञानेन = प्रज्ञया, अन्तःकृतः = विनष्टः कृत इति ॥ ३७ ॥
हिन्दी—दुःख-विनाश के लिए दुःखी जगत् खेती आदि काम करके थक जाता है,
फिर भी उसे वह दुःख निरन्तर होता ही रहता है, जिसका अन्त तुमने अपने ज्ञान से
आज कर दिया है ॥ ३७ ॥
दुःखं न मे स्यात् सुखमेव मे स्यादिति प्रवृत्तः सततं हि लोकः ।
न वेत्ति तच्चैव तथा यथा स्यात् प्राप्तं त्वयाद्यासुलभं यथावत् ॥ ३८ ॥
अन्वयः—हि मे दुःखं न स्यात्, मे सुखम् एव स्यात्, इति लोकः सततं प्रवृत्तः,
तच्चैव यथा स्यात् तथा न वेत्ति, अद्य त्वया असुलभं यथावत् प्राप्तम् ॥ ३८ ॥
व्याख्या—हि = यतः, मे = मम, दुःखम् = कष्टम्, न = नहि, स्यात् = भवेत्, मे
= मम, सुखम् = हर्षम्, एव, स्यात् = भवेत्, इति = इत्थम्, लोकः = जनः, सततम् =
निरन्तरम्, प्रवृत्तः = संलग्नः, तथैव = तेनैव प्रकारेण, यथा = यद्वत्, स्यात् = भवेत्,
तथा = तद्वत्, न = नहि, वेत्ति, अद्य = सम्प्रति, त्वया = भवता, असुलभम् = दुर्लभं
वस्तु, सुखम् इत्याशयः, यथावत् = सम्पूर्णरूपेण, प्राप्तम् = अधिकृतम् इति ॥ ३८ ॥
हिन्दी—मुझे सदैव सुख ही सुख हो, दुःख कदापि न हो; संसार सदैव इसके लिए
प्रयत्नशील रहता है, किन्तु उसे पता नहीं है कि वह सुख उसे कैसे मिलेगा ? तुमने
आज उस दुर्लभ सुख को तत्त्वतः प्राप्त कर लिया है ॥ ३८ ॥
इत्येवमादि स्थिरबुद्धिचित्तस्तथागतेनाभिहितो हिताय ।
स्तुवेषु निन्दासु च निर्व्यपेक्षः कृताञ्जलिर्वाक्यमुवाच नन्दः ॥ ३९ ॥
अन्वयः—इत्येवमादि हिताय तथागतेन अभिहितः स्थिरबुद्धिचित्तः स्तुवेषु
निन्दासु च निर्व्यपेक्षः नन्दः कृताञ्जलिः वाक्यम् उवाच ॥ ३९ ॥
व्याख्या—इत्येवमादि = इत्यादि, हिताय = लाभाय, तथागतेन = बुद्धेन, अभि-
हितः = उक्तः, स्थिरबुद्धिचित्तः—बुद्धिश्च = मतिश्च, चित्तञ्च = हृदयञ्च, बुद्धिचित्ते,
स्थिरे = अचञ्चले, बुद्धिचित्ते यस्य सः = दृढमतिमनः, स्तुवेषु = स्तुतिषु, निन्दासु =
गर्हासु, च = तथा, निर्व्यपेक्षः—विशिष्टा = विलक्षणा, अपेक्षा = आकाङ्क्षा, इति व्यपेक्षा,
निर्गता = निःसृता, व्यपेक्षा यस्मात् सः = समानः, कृताञ्जलिः = बद्धकरपुटः, नन्दः =
बुद्धानुजः, वाक्यम् = वचनम्, उवाच = अवदत् ॥ ३९ ॥
हिन्दी—स्थिर मन-बुद्धिवाले नन्द से तथागत ने इस तरह बहुत कुछ कहा तब
स्तुति और निन्दा से निरपेक्ष रहने वाले नन्द ने हाथ जोड़कर यह कहा ॥ ३९ ॥
अहो विशेषेण विशेषदर्शंस्त्वयानुकम्पा मयि दर्शितेयम् ।
यत्कामपङ्के भगवन्निमग्नस्त्रातोऽस्मि संसारभयादकामः ॥ ४० ॥
अन्वयः—अहो विशेषदर्शिन् ! त्वया विशेषेण मयि इयम् अनुकम्पा दर्शिता, यत्
भगवन् ! कामपङ्के निमग्नः अकामः संसारभयात् त्रातः अस्मि ॥ ४० ॥