सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

आज्ञा-व्याकरणम् ] अष्टादशः सर्गः ३८१
।
अन्वयः—यस्मात् अहं सर्वासु अवस्थासु इन्द्रियाणाम् उदयं व्ययं च पश्यामि,
तस्मात् अनित्येषु निरात्मकेषु तेषु दुःखेषु अपि मे सङ्गः नास्ति ॥ १६ ॥
व्याख्या—यस्मात्=यतो हि, अहम्=नन्दः, सर्वासु=सकलासु, अवस्थासु=
दशासु, इन्द्रियाणाम्=करणानाम्, उदयम्=उत्थानम्, व्ययम्=क्षयम्, च=पुनः,
पश्यामि=अवलोकयामि, तस्मात्=तेन हेतुना, अनित्येषु=भङ्गुरेषु, निरात्मकेषु=
आत्महीनेषु, तेषु=पूर्वोक्तेषु, दुःखेषु=रूपरसादिकष्टेषु, अपि=चेत्, मे=मम नन्दस्य,
सङ्गः=अनुरागः, नास्ति=न विद्यते । इन्द्रियजन्यदुःखानि निरात्मकान्यनित्यानि च
सन्ति, अतस्तेष्वासक्तिर्न भवितव्यमिति ॥ १६ ॥
हिन्दी—मैं समझता हूँ कि हर अवस्थाओं में इन्द्रियों का उदय और अस्त होता
है, इसीलिए इस अनित्य, अनात्म और दुःखरूपी इन्द्रियों में मेरी कोई आसक्ति नहीं
है ॥ १६ ॥
यतश्च लोकं समजन्मनिष्ठं पश्यामि निःसारमसच्च सर्वम् ।
अतो धिया मे मनसा विबद्धमस्मीति मे नेञ्जितमस्ति येन ॥ १७ ॥
अन्वयः—यतश्च लोकं समजन्मनिष्ठं सर्वं निःसारम् असत् च पश्यामि, मे
धिया मनसा विबद्धम् अस्मि, इति इञ्जितं येन मे नास्ति ॥ १७ ॥
व्याख्या—यतश्च=येन कारणेन, लोकम्=मर्त्यलोकम्, समजन्मनिष्ठम्=मरण-
धर्मा, सर्वम्=सकलम्, निःसारम्=सारहीनम्, असत्=अनित्यम्, च=पुनः, पश्यामि
=अवलोकयामि, मे=मम, धिया=बुद्ध्या, मनसा=चेतसा, विबद्धम्=बन्धन-
युक्तम्, अस्मि=भवामि, इति=इत्थम्, इञ्जितम्=विकृतिम्, येन=यस्मात्, मे=
मम, नास्ति=न विद्यते । श्लोकोऽयं व्याकरणस्य अर्थस्य च दृष्ट्याऽसङ्गतोऽस्ति,
अतोऽयं पाठोऽप्यनिश्चितमेवेति ॥ १७ ॥
हिन्दी—क्योंकि संसार को जनन-मरणशील एवं सम्पूर्ण पदार्थ को असत् और
असार समझता हूँ । अतः मैं बन्धन-ग्रस्त हूँ, ऐसा विकार मेरे मन और बुद्धि में नहीं
है ॥ १७ ॥
चतुर्विधे नैकविधप्रसङ्गे यतोऽहमाहारविधावसक्तः ।
अमूर्च्छितश्चाग्रथितश्च तत्र त्रिभ्यो विमुक्तोऽस्मि ततो भवेभ्यः ॥१८॥
अन्वयः—यतः अहं नैकविधप्रसङ्गे तत्र चतुर्विधे आहारविधौ असक्तः अमूर्च्छितः
अग्रथितश्च, ततः त्रिभ्यः भवेभ्यः विमुक्तोऽस्मि ॥ १८ ॥
व्याख्या—यतः=येन हेतुना, अहम्=नन्दः, नैकविधप्रसङ्गे—न एकविधः इति
अनेकविधः, अनेकविधाः प्रसङ्गाः यस्य तस्मिन्=अनेकविधप्रकरणे, नैकविधपदस्य
प्रयोगः समासे एव भवति । तत्र=तस्मिन्, चतुर्विधे=चतुःप्रकारके, आहारविधौ=
भोजननियोगे, (आहारस्त्वत्र चतुर्विधम्—१. कवलीकारः (स्थूलः, सूक्ष्मश्च) । २.
इन्द्रिय-विषय-विज्ञानानां संयोगेन समुत्पन्नः । ३. मनस्सञ्चेतना-मानसिककर्मविचारः ।
सौ०-28