सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

३८० सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
रोगवन्तः = रोगिणः, रोगात् = आमयात्, मुक्तस्य = विमुक्तजनस्य, नयं श्रुत्वा, इव =
यथा, तेन = तेन हेतुना एव, मार्गेण = पथेन, सुखम् = हर्षम्, घटन्ते = यतन्ते ।
अत्राप्युपमालङ्कारः ॥ १३ ॥
हिन्दी—क्योंकि मुक्ति चाहने वाले दूसरे लोग भी दूसरों के मोक्षमार्ग को सुनकर
उसी राह से सुखपूर्वक प्रयत्न करते हैं, जैसे कोई रोगी रोगमुक्त व्यक्ति से रोगो-
पशमक उपायों को सुनकर उसी उपाय से स्वस्थ होने का यत्न करते हैं ॥ १३ ॥
उर्व्यादिकान् जन्मनि वेद्मि धातून्नात्मानमुर्व्यादिषु तेषु किञ्चित् ।
यस्मादतस्तेषु न मेऽस्ति सक्तिर्बहिश्च कायेन समा मतिर्मे ॥ १४ ॥
अन्वयः—यस्मात् जन्मनि उर्व्यादिकान् धातून् वेद्मि, तेषु उर्व्यादिषु किञ्चित्
आत्मानं न, अतः तेषु मे सक्तिः न अस्ति, कायेन समा च बहिः मे मतिः ॥ १४ ॥
व्याख्या—यस्मात् =येन कारणेन, अहम्, जन्मनि=जन्मग्रहणे, उर्व्यादिकान्=भूम्या-
दीन्, धातून्=पदार्थान्, वेद्मि=जनामि, तेषु=पूर्वोक्तेषु, उर्व्यादिषु=पृथिव्यादिषु,
किञ्चित्=किमपि, आत्मानम्=चैतन्यम्, न=नहि, वेद्मि, अतः=अस्मात् कारणात्,
तेषु=पृथिव्यादिषु, मे=मम नन्दस्य, सक्तिः=आसक्तिः, न=नहि, अस्ति=विद्यते,
कायेन=देहेन, समा=सदृशम्, च=पुनः, बहिः=बाह्यतः, मे=मम नन्दस्य, मतिः
=बुद्धिरस्ति ॥ १४ ॥
हिन्दी—मुझे यह पता है कि उत्पत्ति में पृथ्वी प्रभृति पदार्थ मूल तत्त्व हैं और
उन पदार्थों में कोई आत्मा नहीं है, अतः उनमें मेरी कोई आसक्ति नहीं है, देह को
और देह से बाहर के तत्त्वों को मैं समान ही समझता हूँ ॥ १४ ॥
स्कन्धांश्च रूपप्रभृतीन् दशार्धान् पश्यामि यस्माच्चपलानसारान् ।
अनात्मकांश्चैव वधात्मकांश्च तस्माद्विमुक्तोऽस्म्यशिवेभ्य एभ्यः ॥ १५ ॥
अन्वयः—यस्मात् रूपप्रभृतीन् दशार्धान् स्कन्धान् चपलान् असारान् अनात्मकान्
च पश्यामि, तस्मात् एभ्यः अशिवेभ्यः विमुक्तः अस्मि ॥ १५ ॥
व्याख्या—यस्मात्=यतो हि, अहम्, रूपप्रभृतीन्=शब्द-स्पर्श-रूप-रस-गन्धान्,
दशार्धान्=पञ्चसङ्ख्यकान्, स्कन्धान्=ज्ञानेन्द्रियविषयान्, चपलान्=चञ्चलान्, असारान्
=सारविहीनान्, अनात्मकान्=चैतन्यभिन्नान्, च=पुनः, पश्यामि=अवलोकयामि,
तस्मात्=तेन हेतुना, एभ्यः=एतादृशेभ्यः, अशिवेभ्यः=अमङ्गलकरेभ्यः विषयेभ्यः,
विमुक्तः=विरतोऽस्मि ॥ १५ ॥
हिन्दी—क्योंकि मैं रूप-रसादि पञ्च ज्ञानेन्द्रियों को चंचला एवं सार-विहीन,
अनात्म और अकुशल पाता हूँ। अतः मैं इन अमंगलकारी वस्तुओं से अलग हो गया
हूँ ॥ १५ ॥
यस्माच्च पश्याम्युदयं व्ययं च सर्वास्ववस्थास्वहमिन्द्रियाणाम् ।
तस्मादनित्येषु निरात्मकेषु दुःखेषु मे तेष्वपि नास्ति सङ्गः ॥ १६ ॥