सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

३८२ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
४. विज्ञानम्—विज्ञानस्कन्धः—अभिधर्मकोशः ।) असक्तः = विरक्तः, अमूर्च्छितः = अमूढः,
अग्रथितश्च = बन्धनविहीनश्चास्मि, ततः = तस्मादेव, त्रिभ्यः = शिवनेत्रेभ्यः, भवेभ्यः =
रूपारूपकामेभ्यः, विमुक्तोऽस्मि = अप्रतिबद्धोऽस्मि ॥ १८ ॥
हिन्दी—बहुविध आसक्तियों सहित चार तरह के आहारों में मैं आसक्त, बेसुध
या बँधा हुआ नहीं हूँ; अतः मैं तीन तरह के भव अर्थात् रूप, अरूप और काम से
पूर्णतः मुक्त हूँ ॥ १८ ॥
अनिश्रितश्चाप्रतिबद्धचित्तो दृष्टश्रुतादौ व्यवहारधर्मे ।
यस्मात् समात्मानुगतश्च तत्र तस्माद्विसंयोगगतोऽस्मि मुक्तः ॥ १९ ॥
अन्वयः—यस्मात् दृष्टश्रुतादौ व्यवहारधर्मे अनिश्रितः अप्रतिबद्धचित्तः तत्र
समात्मानुगतश्च अस्मि, तस्मात् विसंयोगतः मुक्तः च अस्मि ॥ १९ ॥
व्याख्या—यस्मात् = यतः, दृष्टश्रुतादौ = दर्शनश्रवणादौ, व्यवहारधर्मे = जागतिक
आचारे, अनिश्रितः = अनियतः, अप्रतिबद्धचित्तः—न = नहि, प्रतिबद्धम् = नियन्त्रितम्,
अप्रतिबद्धं चित्तम् = हृदयम्, यस्य सः, तत्र = तस्मिन् दृष्टश्रुतादिधर्मे, समात्मानुगतः =
समभावप्राप्तः, च अस्मि = भवामि, तस्मात् = तेन कारणेन, विसंयोगतः = स्वाधीनः,
मुक्तः = अपरिबद्धः, च = पुनः, अस्मि = भवामि ॥ १९ ॥
हिन्दी—देखने-सुनने जैसे लोकधर्म में मैं आश्रित या आसक्तचित्त नहीं हूँ, इनमें
मेरा हृदय समभाव को पा लिया है। अतः मैं उससे अलग और मुक्त हो गया
हूँ ॥ १९ ॥
इत्येवमुक्त्वा गुरुबाहुमान्यात् सर्वेण कायेन स गां निपन्नः ।
प्रवेरितो लोहितचन्दनाक्तो हैमो महास्तम्भ इवाबभासे ॥ २० ॥
अन्वयः—एवम् इति उक्त्वा गुरुबाहुमान्यात् सर्वेण कायेन गां निपन्नः सः प्रवेरितः
लोहितचन्दनाक्तः हैमः महास्तम्भः इव आबभासे ॥ २० ॥
व्याख्या—एवम् = एतादृशम्, इति = एतत्, उक्त्वा = वदित्वा, गुरुबाहुमान्यात् =
मुनिम्प्रति समादरात्, सर्वेण = सम्पूर्णेन, कायेन = देहेन, गाम् = भूमिम्, . निपन्नः =
पतितः, सः = नन्दः, प्रवेरितः = पतितः, लोहितचन्दनाक्तः—लोहितम् = रक्तम्,
चन्दनम् = मलयजः, इति लोहितचन्दनम् = कुङ्कुमम्, तेन अक्तः = लिप्तः, इति लोहित-
चन्दनाक्तः = कुङ्कुमालिप्तः, हैमः = सौवर्णः, महास्तम्भः = विशालस्थाणुः, इव = यथा,
आबभासे = शुशुभे । अत्रोपमाऽलङ्कार इति ॥ २० ॥
हिन्दी—इतना कहकर गुरु के प्रति सम्मान भाव होने के कारण वह सम्पूर्ण
देह से धरती पर लेट गया; जैसे कुंकुम से लिपटा सोने का खम्भा धरती पर झुक गया
हो ॥ २० ॥
ततः प्रमादात् प्रसृतस्य पूर्वं श्रुत्वा धृतिं व्याकरणं च तस्य ।
धर्मान्वयं चानुगतं प्रसादं मेघस्वरस्तं मुनिराबभाषे ॥ २१ ॥