सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

३५४ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
कर्मणाऽऽत्मज्ञानम्, प्रसज्यते = प्रसक्तो भवति, ततः = तेन हेतुना, दुःखप्रतीकारविधौ =
कष्टविनाशोपाये, दुःखस्य प्रतीकारस्तस्य विधौ, सुखाख्ये = सुखनाम्नि, भव = संसारम्,
दुःखम् = क्लेशम्, इति = इत्थम्, व्यपश्यत् = अवलोकयामास ॥ १९ ॥
हिन्दी—क्योंकि जिसका जन्म होता है वह वधबन्धन के हेतुरूप कर्मों के सम्पर्क
में निरन्तर रहता है और क्योंकि दुःख-प्रतीकार के उपाय को ही सुख समझ लिया
जाता है, अतः उसने संसार को दुःखमय देखा ॥ १९ ॥
यतश्च संस्कारगतं विविक्तं न कारकः कश्चन वेदको वा ।
सामग्र्यतः सम्भवति प्रवृत्तिः शून्यं ततो लोकमिमं ददर्श ॥ २० ॥
अन्वयः—यतश्च विविक्तं संस्कारगतं कश्चन कारकं वेदकः वा न सामग्र्यतः
प्रवृत्तिः सम्भवति, ततः इमं लोकं शून्यं ददर्श ॥ २० ॥
व्याख्या—यतश्च = यस्माच्च, विविक्तम् = पृथग्भूतम्, संस्कारगतम् = शरीरशुद्धि-
निर्मितम्, कश्चन = कोऽपि, कारकः = कर्त्ता, वेदकः = ज्ञाता, वा = अथवा, न = नहि,
अस्ति सामग्र्यतः = सामग्र्याः, प्रवृत्तिः = भावः, सम्भवति = उत्पन्नो भवति, ततः =
तस्मात्, इमम् = अमुम्, लोकम् = संसारम्, शून्यम् = तत्त्वहीनम्, इव ददर्श = अव-
लोकयामास ॥ २० ॥
हिन्दी—कोई भी व्यक्ति अन्तःसंस्कार से ही निर्मित होता है, इसका न तो
कोई कर्त्ता है और न ज्ञाता ही, क्योंकि हेतु-प्रत्ययों की सामग्री से मनुष्य का
रुझान होता है। इसीलिए नन्द ने इस संसार को सारहीन माना ॥ २० ॥
यस्मान्निरीहं जगदस्वतन्त्रं नैश्वर्यमेकः कुरुते क्रियासु ।
तत्तत् प्रतीत्य प्रभवन्ति भावा निरात्मकं तेन विवेद लोकम् ॥ २१॥
अन्वयः—यस्मात् जगत् निरीहम् अस्वतन्त्रम् एकः क्रियासु ऐश्वर्यं न कुरुते,
भावाः तत्तत् प्रतीत्य प्रभवन्ति, तेन लोकं निरात्मकं विवेद ॥ २१ ॥
व्याख्या—यस्मात् = यस्माद्धेतोः, जगत् = संसारः, निरीहम् = अशरणम्, अस्व-
तन्त्रः = स्वातन्त्र्यहीनम्, एकः = केवलः, क्रियासु = कृत्येषु, ऐश्वर्यम् = आधिपत्यम्, न =
नहि, कुरुते = विदधाति, भावाः = पदार्थाः, तत्तत् = स्वकीयम्, हेतुम्, प्रतीत्य =
समाश्रित्य, प्रभवन्ति = उत्पद्यन्ते, तेन = तेन कारणेन, लोकम् = संसारम्, निरात्मकम्
= अनात्मकम्, विवेद = अवेदीत् ॥ २१ ॥
हिन्दी—क्योंकि संसार निरीह एवं परतंत्र है; कार्यों का कोई अधिपति नहीं है,
क्योंकि कारण से ही सभी कार्यों की उत्पत्ति होती है। अतः उसने संसार को तथ्य-
हीन समझा ॥ २१ ॥
ततः स वातं व्यजनादिवोष्णे काष्ठाश्रितं निर्मथनादिवाग्निम् ।
अन्तःक्षितिस्थं खननादिवाम्भो लोकोत्तरं वर्त्म दुरापमाप ॥ २२ ॥
अन्वयः—ततः सः उष्णे व्यजनात् वातम् इव निर्मथनात् काष्ठाश्रितम् अग्निम् इव
खननात् अन्तःक्षितिस्थम् अम्भः इव दुरापं लोकोत्तरं वर्त्म आप ॥ २२ ॥