सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

मदापवादः ] नवमः सर्गः १७७
क्व तद्बलं कंसविकर्षिणो हरेस्तुरङ्गराजस्य पुटावभेदिनः ।
यमेकबाणेन निजघ्निवान् जराः क्रमागता रूपमिवोत्तमं जरा ॥ १८ ॥
अन्वयः—कंसविकर्षिणः तुरङ्गराजस्य पुटावभेदिनः हरेः तद्बलं क्व एकबाणेन
जराः यं क्रमागताः जरा उत्तमं रूपमिव निजघ्निवान् ॥ १८ ॥
व्याख्या—कंसविकर्षिणः—कंसम्=उग्रसेनसुतम्, विकर्षितुम्=हन्तुम्, शीलमस्य
तस्यं, तुरङ्गराजस्य=अश्वराजस्य, पुटावभेदिनः—पुटम्=मुखम्, अवभेत्तुम्=
विदारितुम्, शीलमस्य तस्य, जराः=एतदाख्यो व्याधः (पौराणिकीगाथानुसारेण
जरानामकः कोऽपि व्याधो भ्रान्त्या कृष्णं बाणेन जघान । ), यम्=श्रीकृष्णम्, क्रमागताः
=क्रमप्राप्ताः, जरा=वृद्धावस्था, उत्तमम्=उत्कृष्टम्, रूपम्=तस्याकृतिः, इव=
यथा, निजघ्निवान्=जघान ॥ १८ ॥
हिन्दी—कंस की हत्या करने वाले, केशी का मुख चीर कर मार डालने वाले
श्रीकृष्ण का वह बल कहाँ गया, जब एक ही बाण से जरा नामक बहेलिए ने उन्हें
उसी तरह मार डाला, जैसे बुढौती सुन्दर रूप को विनष्ट कर देती है ॥ १८ ॥
दितेः सुतस्यामररोषकारिणश्चमूरुचेर्वा नमुचेः क्व तद्बलम् ।
यमाहवे क्रुद्धमिवान्तकं स्थितं जघान फेनावयवेन वासवः ॥ १९ ॥
अन्वयः—अमररोषकारिणः चमूरुचेः वा दितेः सुतस्य नमुचेः तद्बलं क्व यम्
आहवे क्रुद्धम् अन्तकमिव स्थितं वासवः फेनावयवेन जघान ॥ १९ ॥
व्याख्या—अमररोषकारिणः—अमरान्=देवान्, रोषम्=क्रोधम्, कर्तुं शील-
मस्य तस्य, चमूरुचेः—चमूः=सैन्यानि, रुचिः=अभिरुचिर्यस्य तस्य=युद्धप्रियस्य,
दितेः=कश्यपपत्न्याः, सुतस्य=पुत्रस्य, नमुचेः=दैत्याधिपतेः ( नमुचिनामकः एको
दैत्य आसीत् । सोऽतीव शक्तिशाली आसीत् । एकदा तेनेन्द्रोऽपि पराजितोऽभूत् ।
तत्पश्चादिन्द्रो जलफेनेन तं जघान । यतो हि सः ब्रह्मवरप्रसादेन सान्द्रेण तरलपदार्थेन वा
मर्त्तुं नाशक्नोत् । ) तस्य=नमुचेः, बलम्=पराक्रमम्, क्व=कुत्रासीत्, यम्=
नमुचिम्, आहवे=समरे, क्रुद्धम्=कुपितम्, अन्तकमिव=साक्षात् यमवत्, स्थितम्=
उपस्थितम्, वासवः=अमराधिपतिः, फेनावयवेन=जलहासेन, जघान=हतवान् ॥१९॥
हिन्दी—देवताओं को कुपित करने वाले युद्ध-प्रेमी नमुचि दैत्य का वह बल
कहाँ चला गया, जब साक्षात् क्रुद्ध यमराज की यरह युद्ध के मैदान में उपस्थित उसे
इन्द्र ने पानी के फेन से मार डाला ? ॥ १९ ॥
बलं कुरूणां क्व च तत्तदाभवद्
युधि ज्वलित्वा तरसौजसा च ये ।
समित्समिद्धा ज्वलना इवाध्वरे
हतासवो भस्मनि पर्यवस्थिताः ॥ २० ॥