सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

१४० सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
नाशं गतायां परमाङ्गनायां गङ्गाजलेऽनङ्गपरीतचेताः।
जह्नुश्च गङ्गां नृपतिर्भुजाभ्यां रुरोध मैनाक इवाचलेन्द्रः ॥ ४० ॥
अन्वयः—गङ्गाजले परमाङ्गनायां नाशं गतायाम् अनङ्गपरीतचेताः नृपतिः जह्नुः
अचलेन्द्रः मैनाक इव गङ्गां भुजाभ्यां रुरोध ॥ ४० ॥
व्याख्या—गङ्गाजले = त्रिपथगासलिले, परमाङ्गनायाम् = परमा चासौ अङ्गनाम्,
तस्याम् = उत्तमप्रियायाम्, नाशम् = विनाशम्, गतायाम् = प्राप्तायाम्, अनङ्गपरीतचेताः—
अनङ्गेन = कामेन, परीतम् = आसक्तम्, चेतः = हृदयः, यस्य सः, नृपतिः = भूपतिः,
जह्नुः = एतन्नामकः, अचलेन्द्रः = गिरिराजमैनाकः, प्रसिद्धपर्वतः, इव = सदृशः,
गङ्गाम् = भागीरथीम्, भुजाभ्याम् = बाहुभ्याम्, रुरोध = रुरुधे ॥ ४० ॥
हिन्दी—गंगाजल में अपनी प्रिया के विनष्ट होने पर राजा जह्नु ने कामासक्त
होकर गिरिराज मैनाक की तरह बाँहों से गंगा को रोक लिया ॥ ४० ॥
नृपश्च गङ्गाविरहाज्जुघूर्ण गङ्गाम्भसा साल इवात्तमूलः।
कुलप्रदीपः प्रतिपस्य सूनुः श्रीमत्तनुः शान्तनुरस्वतन्त्रः ॥ ४१ ॥
अन्वयः—प्रतिपस्य सूनुः कुलप्रदीपः श्रीमत्तनुः नृपः शान्तनुः गङ्गाविरहात् अस्व-
तन्त्रः गङ्गाम्भसा आत्तमूलः सालः इव जुघूर्ण ॥ ४१ ॥
व्याख्या—प्रतिपस्य = प्रतिपाख्यनृपतेः, सूनुः = पुत्रः, कुलप्रदीपः—कुलस्य =
वंशस्य, प्रदीपः = दीपकः, श्रिया = शोभया युक्तः, तनुः = देहम्, यस्य सः, नृपः = राजा,
शान्तनुः = पितामहभीष्मस्य पिता, गङ्गाविरहात्—गङ्गायाः = भागीरथ्याः, विरहात्
= वियोगात्, अस्वतन्त्रः—स्वस्य = आत्मनः, तन्त्रः = शासनम्, स्वतन्त्रः, न स्वतन्त्रः
अस्वतन्त्रः = अन्यमनस्कः, गङ्गाम्भसा—गङ्गायाः = त्रिपथगायाः, अम्भसा = जलेन,
आत्तमूलः—आत्तम् = उत्खातम्, मूलम् = अङ्घ्रिः, यस्य सः, सालः = चीरपर्णः,
इव = सदृशः, जुघूर्ण = अघूर्णत् ॥ ४१ ॥
हिन्दी—कुलदीपक, सुन्दर, प्रतिप-पुत्र राजा शान्तनु गंगा के विरह में वैसे ही
चक्कर काटने लगे, जैसे गंगा के प्रवाह में सालवृक्ष जड़ से उखड़ कर गंगाजल के
आवर्त्त में चक्कर काटता है ॥ ४१ ॥
हृतां च सौनन्दकिनानुशोचन् प्राप्तामिवोर्वीं स्त्रियमुरुर्वेशीं ताम्।
सद्वृत्तवर्मा किल सोमवर्मा बभ्राम चित्तोद्भवभिन्नवर्मा ॥ ४२ ॥
अन्वयः—सौनन्दकिना च तां हृतां स्त्रियम् उर्वशीं प्राप्ताम् उर्वीम् इव अनुशोचन्
किल सद्वृत्तवर्मा सोमवर्मा चित्तोद्भवभिन्नवर्मा बभ्राम् ॥ ४२ ॥
व्याख्या—सौनन्दकिना = एतदाख्येन, च = पुनः, ताम् = विख्याताम्, हृताम् =
अपहृताम्, स्त्रियम् = पत्नीम्, उर्वशीम् = स्वर्गगणिकाम्, प्राप्ताम् = अधिकृताम्, उर्वीम्
= धरित्रीम्, इव = यथा, अनुशोचन् = अनुचिन्तयन्, किल = निश्चयेन, सद्वृत्तवर्मा—
सद्वृत्तम् = सदाचाररूपम्, वर्म = कवचम्, यस्य सः, सोमवर्मा = एतन्नामको राजा,