सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

१३० सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
तावद् दृढं बन्धनमस्ति लोके न दारवं तान्तवमायसं वा ।
यावद् दृढं बन्धनमेतदेव मुखं चलाक्षं ललितं च वाक्यम् ॥ १४ ॥
अन्वयः—लोके दारवं तान्तवम् आयसं वा बन्धनं तावत् दृढं नास्ति यावत् दृढं
चलाक्षं मुखं ललितं वाक्यं च एतदेव बन्धनम् ( अस्ति ) ॥ १४ ॥
व्याख्या—लोके = संसारे, दारवम् = काष्ठनिर्मितम्, तान्तवम् = तन्तुविनिर्मितम्,
आयसम् = लोहनिर्मितम्, वा = अथवा, बन्धनम् = प्रतिबन्धम्, तावत् = तावत्काल-
पर्यन्तम्, दृढम् = प्रगाढम्, नास्ति = न विद्यते, यावत् = यावत्कालपर्यन्तम्, दृढम् =
कठोरम्, चलाक्षम् = चपलनयनम्, मुखम् = आननम्, ललितम् = रम्यम्, च = पुनः,
वाक्यम् = कथनम्, च = पुनः, एतदेव = इदमेव, बन्धनम् = प्रतिबन्धम् अस्ति ॥१४॥
हिन्दी—संसार में लकड़ी, रस्सी अथवा लोहे का बंधन इतना मजबूत नहीं
होता, जितना मजबूत बन्धन चंचल आँखों वाला मुखड़ा तथा मीठी बातों का होता
है ॥ १४ ॥
छित्त्वा च भित्त्वा च हि यान्ति तानि स्वपौरुषाच्चैव सुहृद्बलाच्च ।
ज्ञानाच्च रौक्ष्याच्च विना विमोक्तुं न शक्यते स्नेहमयस्तु पाशः ॥ १५ ॥
अन्वयः—स्वपौरुषात् च सुहृद्बलात् चैव हि तानि छित्त्वा च भित्त्वा च
( पारम् ) यान्ति, स्नेहमयस्तु पाशः ज्ञानात् च पाशात् च विना विमोक्तुं न
शक्यते ॥ १५ ॥
व्याख्या—स्वपौरुषात् = स्वकीयोद्योगात्, च = पुनः, सुहृद् = मित्रम्, बलात् =
सहयोगात्, च = पुनः, हि = यतः, तानि = पूर्वोक्तबन्धनानि, छित्त्वा = त्रोटयित्वा,
च = पुनः, भित्त्वा = भेदनं कृत्वा, च = पुनः, पारं यान्ति = व्रजन्ति, स्नेहमयस्तु = प्रण-
यान्वितस्तु, पाशः = बन्धनम्, ज्ञानात् = तत्त्वज्ञानात्, च = पुनः, पाशात् = बन्धनात्,
विना = रहितम्, विमोक्तुम् = मोचयितुम्, न = नहि, शक्यते = प्रभूयते ॥ १५ ॥
हिन्दी—रस्सी और कड़ी के बन्धन तो लोग अपने पुरुषार्थ एवं मित्र-बल से
तोड़ सकते हैं, किन्तु स्नेह के बन्धन तो तत्त्वज्ञान के बिना कोई तोड़ ही नहीं
सकता ॥ १५ ॥
ज्ञानं न मे तच्च शमाय यत्स्यान्न चास्ति रौक्ष्यं करुणात्मकोऽस्मि ।
कामात्मकश्चास्मि गुरुश्च बुद्धः स्थितोऽन्तरे चक्रगतेरिवास्मि ॥ १६ ॥
अन्वयः—मे तत् ज्ञानं नास्ति यत् शमाय स्यात् न च रौक्ष्यम् अस्ति ( अहं तु )
करुणात्मकः अस्मि कामात्मकः अस्मि च मे गुरुः बुद्धः चक्रगते अन्तरे इव स्थितः
अस्मि ॥ १६ ॥
व्याख्या—मे = मम नन्दस्य, तत् = पूर्वोक्तम्, ज्ञानम् = बुद्धिम्, नास्ति = न विद्यते,
यत् = सर्वः, शमाय = शान्त्यर्थम्, स्यात् = भवेत्, तत्त्वज्ञानादेव आत्मिकशान्तिर्भवति,
तदभावे नन्दाय शान्तिस्तु दुर्लभैव, न च = न तु, रौक्ष्यम् = स्नेहाभावः, अस्ति = विद्यते,