सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

नन्द-विलापः ] सप्तमः सर्गः १३१
अहं तु, करुणात्मकः = दयालुः, अस्मि = भवामि, एकतस्तु अहम्, कामासक्तः = प्रणया-
सक्तः, अस्मि = भवामि, प्रथमं तावत् नन्दस्य कामासक्तत्वात् तस्य चित्तं प्रियतमा-
म्प्रति समाकृष्टमस्ति, अपरं तु तस्य गुरुः बुद्धोऽस्ति यो हि ज्ञानी वर्त्तते, तस्योपदेश-
प्रभावेन नन्दः आश्रमे स्थित्वा तत्त्वज्ञानाय प्रतिबद्धोऽस्ति, मे = मम, गुरुः = उपदेष्टा,
बुद्धः = सुगतः, अस्ति, चक्रगते, अन्तरे = मध्ये, इवाहम्, स्थितः = विद्यमानः, अस्मि
= भवामि ॥ १६ ॥
हिन्दी—मुझमें उस शान्ति की कमी है, जो तत्त्वज्ञान से मिलती है, मैं नीरस भी
नहीं हूँ, मैं तो दयालु एवं प्रणयासक्त हूँ, मेरे गुरु बुद्ध हैं । इस प्रकार मैं दो चक्कों के
बीच पिस रहा हूँ ॥ १६ ॥
अहं गृहीत्वापि हि भिक्षुलिङ्गं भ्रातृषिणा द्विर्गुरुणानुशिष्टः ।
सर्वास्ववस्थासु लेभे न शान्तिं प्रियावियोगादिव चक्रवाकः ॥ १७ ॥
अन्वयः—अहं हि भिक्षुलिङ्गं गृहीत्वाऽपि भ्रातृषिणा द्विगुरुणा अनुशिष्टः सर्वासु
अवस्थासु प्रियावियोगात् चक्रवाकः इव शान्तिं न लेभे ॥ १७ ॥
व्याख्या—अहम् = नन्दः, हि = यतः, भिक्षुलिङ्गम् = संन्यासीवेषम्, गृहीत्वाऽपि
=धृत्वाऽपि, भ्रातृषिणा --भ्राता च =अग्रजश्च, ऋषिः =मुनिश्च, तेन द्विगुरुणा=द्विधा
गुरुस्तेन, अनुशिष्टः =समुपदिष्टः, सर्वासु =सकलासु, अवस्थासु =दशासु, प्रिया-
वियोगात् = कान्ताविरहात्, चक्रवाकः = कोकः, इव =तुल्यम्, शान्तिम् = शमम्, न=
नहि, लेभे = प्राप्नोमि ॥ १७ ॥
हिन्दी—यद्यपि मैंने भिक्षु वेष धारण कर लिया है तथा अग्रज एवं मुनि द्विविध
व्यक्तित्व वाले गुरु भगवान् बुद्ध से उपदेश ग्रहण किया है, फिर भी प्रियाविहीन चकवे
की तरह शान्ति नहीं पा रहा हूँ ॥ १७ ॥
अद्यापि तन्मे हृदि वर्तते च यद्दर्पणे व्याकुलिते मया सा ।
कृतानृतक्रोधकमब्रवीन्मां कथं कृतोऽसीति शठं हसन्तीम् ॥ १८ ॥
अन्वयः—मया दर्पणे व्याकुलिते सा हसन्तीं कृतानृतक्रोधकं शठं यत् माम्
अब्रवीत् ‘कथं कृतः असि’ इति तत् च अद्यापि मे हृदि वर्त्तते ॥ १८ ॥
व्याख्या—मया = नन्देन, दर्पणे = मुकुरे, व्याकुलिते = समलीकृते, सा = सुन्दरी,
हसन्तीम् = हासं कुर्वन्तीम्, कृतानृतक्रोधकम् — कृतम् = विहितम्, अनृतम् = मिथ्या,
क्रोधकम् = रोषम्, यथा तथा, शठम् = प्रवञ्चनापूर्वकैन, `यत् = यत्किञ्चित्, माम् =
नन्दम्, अब्रवीत् = अकथयत्, ‘कथम् = कया रीत्या, जातः = अनुष्ठितः, असि = भवसि’,
इति = इत्थम्, तत् च = पूर्वोक्तं च, अद्यापि = अधुनाऽपि, मे = मम नन्दस्य, हृदि =
चित्ते, वर्त्तते = अस्ति ॥ १८ ॥
'हिन्दी—मैंने जब उसके आईने को गन्दा कर दिया था, तब उसने झूठा क्रोध
दिखलाते हुए प्रतारणापूर्वक जो कहा था—‘कैसे हो गये हो ?’ यह आज भी मेरे
दिल में मौजूद है ॥ १८ ॥