सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

नन्द-विलापः ] सप्तमः सर्गः १२९
अन्वयः—संरक्तकण्ठैः च विनीलकण्ठैः तुष्टैः प्रहृष्टैः अपि च अन्यपुष्टैः मधु-
लेलिह्यमानैः द्विरेफैः स्वनद् वनं तस्य मनः नुनोद ॥ ११ ॥
व्याख्या—संरक्तकण्ठैः = वद्धानुरागस्वरैः, च=पुनः, विनीलकण्ठैः =मयूरैः,
तुष्टैः=तृप्तैः, प्रहृष्टैः = प्रमुदितैः, अपि च=अन्यच्च, अन्यपुष्टैः = पिकैः, मधु-
लेलिह्यमानैः=मधु=कुसुमासवः, लेलिह्यमानैः=पिब्यमानैः, द्विरेफैः=मधुकरैः,
स्वनद्=गुञ्जनं कुर्वत्, वनम्=काननम्, तस्य = नन्दस्य, मनः = चित्तम्, नुनोद=
अनुदत् ॥ ११ ॥
हिन्दी—प्रणयासक्त कंठ वाले मयूर, संतुष्ट एवं खुशदिल कोयल तथा मधु पीते
हुए मधुकरों से अनुगुंजित उस वन ने नन्द के मन को चंचल बना दिया ॥ ११ ॥
स तत्र भार्यारणिसम्भवेन वितर्कधूमेन तमःशिखेन ।
कामाग्निनान्तर्हृदि दह्यमानो विहाय धैर्यं विललाप तत्तत् ॥ १२ ॥
अन्वयः—तत्र भार्यारणिसम्भवेन वितर्कधूमेन तमःशिखेन कामाग्निना अन्तर्हृदि
दह्यमानः स धैर्यं विहाय तत्तत् विललाप ॥ १२ ॥
व्याख्या—तत्र=तस्मिन् आश्रमे, भार्यारणिसम्भवेन-भार्या=पत्नी, सा एव
अरणिः=अग्निमन्थनकाष्ठम्, तस्याः सम्भवः=समुत्पन्नस्तेन = कान्ताकाष्ठोत्पन्नेन,
वितर्कधूमेन—वितर्कः = चिन्ता, एव धूमः=अग्निवाहस्तेन, तमःशिखेन-तमः = मोहः,
तदेव शिखा=ज्वालः, यस्य तेन, कामाग्निना—कामः = मनोरथः, एव अग्निः =
वह्निः, तेन, अन्तर्हृदि = अन्तर्मनसि, दह्यमानः=प्रज्वलन्, सः = नन्दः, धैर्यम्=धृतिम्,
विहाय=त्यक्त्वा, तत्तत् = बहुविधम्, विललाप = रुरोद ॥ १२ ॥
हिन्दी—पत्नी की याद रूपी अरणि से उत्पन्न चिन्तारूपी धुंआ वाली जिससे
शोक रूपी ज्वाला फूट रही थी—ऐसी दिल जलाने वाली आग में जलते हुए नन्द ने
बहुत विलाप किया ॥ १२ ॥
अद्यावगच्छामि सुदुष्करं ते चक्रुः करिष्यन्ति च कुर्वते च ।
त्यक्त्वा प्रियामश्रुमुखीं तपो ये चेरुश्चरिष्यन्ति चरन्ति चैव ॥ १३ ॥
अन्वयः—अद्य अवगच्छामि ते सुदुष्करं चक्रुः करिष्यन्ति च कुर्वंते च ये अश्रुमुखीं
प्रियां त्यक्त्वा तपः चेरुः चरिष्यन्ति चरन्ति चैव ॥ १३ ॥
व्याख्या—अद्य=सम्प्रति, अवगच्छामि = जानामि, ते = तव, सुदुष्करम्=अकृ-
त्यम्, चक्रुः =अकुर्वन्, करिष्यन्ति = विधास्यन्ति, कुर्वंति=विदधति, ये=लोकाः,
अश्रुमुखीम् = विलपन्तीम्, प्रियाम्=कान्ताम्, त्यक्त्वा =परित्यज्य, तपः =तपस्याम्,
चेरुः=कृतवन्तः, चरिष्यन्ति=विधास्यन्ति, चरन्ति चैव=कुर्वन्ति चैवेति ॥१३॥
हिन्दी—आज मेरी समझ में यह बात आ रही है कि उन लोगों ने बड़ा ही
कठोर काम किया है, करेंगे और करते हैं, जिन्होंने बिलखती कान्ता को छोड़कर तप
किया, करेंगे या करते हैं ॥ १३ ॥