सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

नन्ददीक्षा ] पञ्चमः सर्गः १०१
व्याख्या—यथाः = येन रूपेण, वधाय = हननाय, प्रणीयमानः = नीयमानः, वध्यः =
हन्तव्यो जनः, मत्तः = प्रमत्तः, प्रलपेत् = जल्पेत्, च = पुनः, हसेत् = हसनं कुर्यात्, तथा =
तेन प्रकारेण, पाशहस्ते = करधृतपाशे, मृत्यौ = अन्तके, तिष्ठति = उपस्थिते, प्रमाद्यन् =
प्रमादं कुर्वन्, विपरीतचेताः = विपरीतबुद्धिः, शोच्यः = चिन्त्यो भवति ॥ ४२ ॥
हिन्दी—जैसे वध के लिए ले जाया जाता बलि-पुरुष उन्मत्त होकर प्रलाप करता
है तथा हँसता है, उसी तरह हाथ मे पाश लेकर मौत के सामने रहने पर भी मस्त
रहने वाला विपरीतबुद्धि व्यक्ति चिन्तनीय है ॥ ४२ ॥
यदा नरेन्द्राश्च कुटुम्बिनश्च विहाय बन्धूंश्च परिग्रहांश्च ।
ययुश्च यास्यन्ति च यान्ति चैव प्रियेष्ष्वनित्येषु कुतोऽनुरोधः ॥ ४३ ॥
अन्वयः—यदा नरेन्द्राश्च कुटुम्बिनश्च परिग्रहांश्च बन्धूंश्च विहाय ययुश्च यास्यन्ति
च यान्ति च अनित्येषु प्रियेषु अनुरोधः कुतः ? ॥ ४३ ॥
व्याख्या—यदा = यस्मिन् काले, नरेन्द्राश्च = राजानश्च, कुटुम्बिनश्च = गृहस्थाश्च,
परिग्रहांश्च = परिजनांश्च, बन्धूंश्च = सगोत्रांश्च, विहाय = परित्यज्य, ययुश्च = जग्मुश्च,
यास्यन्ति च = व्रजिष्यन्ति च, यान्ति च = गच्छन्ति च, तदा अनित्येषु = नश्वरेषु,
प्रियेपु = मनोहरेषु, अनुरोधः = अभिनिवेशः, कुतः = कथम् ? ॥ ४३ ॥
हिन्दी—जब राजे-महाराजे भी अपने परिवार, परिजन और बन्धु-बान्धवों को
छोड़कर चले गये, चले जायेंगे और चले जा रहे हैं; तो फिर नश्वर, क्षणिक प्रिय-
वस्तुओं के प्रति आग्रह कैसा ? ॥ ४३ ॥
किञ्चिन्न पश्यामि रतस्य यत्र तदन्यभावेन भवेन्न दुःखम् ।
तस्मात् क्वचिन्न क्षमते प्रसक्तिर्यदि क्षमस्तद्विगमान्न शोकः ॥ ४४ ॥
अन्वयः—किञ्चित् न पश्यामि यत्र रतस्य तदन्यभावेन दुःखं न भवेत्, तस्मात्
क्वचित् प्रसक्तिः न क्षमते यदि क्षमः तद्विगमात् शोकः न ॥ ४४ ॥
व्याख्या—किञ्चित् = अहं किमपि, न = नहि, पश्यामि = अवलोकयामि, यत्र
यस्मिन् स्थाने, रतस्य = अनुरक्तस्य, तदन्यभावेन = तस्य अन्यथाभावस्तेन = तदन्यथा-
जातेन, दुःखम् = कष्टम्, न = नहि, भवेत् = स्यात्, तस्मात् = तेन कारणेन, क्वचित् =
कुत्रापि, प्रसक्तिः = आसक्तिः, न = नहि, क्षमते = सहते, यदि = चेत्, क्षमः = उचितः,
तद्विगमात् = तस्य = प्रियस्य, विगमः = वियोगस्तस्मात्, शोकः = दुःखम्, न = नहि
भवेदिति ॥ ४४ ॥
हिन्दी—मैं ऐसा कुछ भी नहीं देखता, जिसमें आसक्त होने वाले को उससे
बिछुड़ने पर दुःख न हो, अतः आसक्ति कहीं उचित नहीं है, यदि उचित है तो फिर
उसके बिछुड़ने पर कष्ट नहीं होना चाहिए ॥ ४४ ॥
तत् सौम्य ! लोलं परिगम्य लोकं मायोपमं चित्रमिवेन्द्रजालम् ।
प्रियाभिधानं त्यज मोहजालं छेतुं मतिस्ते यदि दुःखजालम् ॥४५॥