सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

तथागतवर्णनम् ] तृतीयः सर्गः ५३
व्याख्या—अथ = अनन्तरम्, न = नहि, एषः = अयम्, मार्गः = पन्थाः, इति =
एवम्, वीक्ष्य = दृष्ट्वा, किं वा विचार्य, तत् = पूर्वोक्तं, तपः = तपश्चरणम्, विपुलम् =
अतिगभीरम्, तपः = तपश्चरणम्, अपि = चेत्, जहौ = अत्यजत्, ध्यानविषयम्—
ध्यानस्य = समाधेः, विषयः = गोचरः प्रसङ्गो वा तम्, परम् = उत्कृष्टम्, अवगम्य =
बुध्वा, अमृतत्वबुद्धये—अमृतत्वस्य = मोक्षस्य, बुद्धिः = मतिः, तस्यै, वरान्नम् =
श्रेष्ठान्नम्, बुभुजे = भुक्तवान् ।। ५ ।।
हिन्दी—'यह मार्ग भी ठीक नहीं' ऐसा सोचकर उसने उस कठोर तप को भी
छोड़ दिया और समाधि-प्रसङ्ग को ठीक समझकर उत्तम एवं उपयुक्त भोज्य पदार्थ
को स्वीकार किया ।। ५ ।।
स सुवर्णपीनयुगबाहुर्ऋषभगतिरायतेक्षणः ।
प्लक्षमवनिरुहमभ्यगमत् परमस्य निश्चयविधेर्बुभुत्सया ।। ६ ।।
अन्वयः—सः सुवर्णपीनयुगबाहुः, ऋषभगतिः, आयतेक्षणः परमस्य निश्चयविधेः
बुभुत्सया प्लक्षम् अवनिरुहम् अभ्यगमत् ।। ६ ।।
व्याख्या—सः = तपस्वीगौतमः, सुवर्णपीनयुगबाहुः—पीनौ = स्थूलौ, युगौ = धुरौ,
इव बाहू = भुजौ, इति पीनयुगबाहू, सुवर्णस्य = कनकस्य, पीनयुगबाहू = कनकस्थूल-
योक्त्रभुजः यस्य सः, ऋषभगतिः—ऋषभस्य = वृषभस्येव, गतिः = गमनं यस्य सः,
आयतेक्षणः—आयते = विशाले, ईक्षणौ = नेत्रे यस्य सः, परमस्य = श्रेष्ठतत्त्वस्य,
निश्चयविधेः = निश्चितोपायस्य, बुभुत्सया = प्राप्तुमिच्छया, प्लक्षम् = पिप्पलम्,
अवनिरुहम् = तरुम्, अभ्यगमत् = जगाम ।। ६ ।।
हिन्दी—जुए की तरह मोटी और सुनहली बाँहों वाला, सांड़ की तरह चाल-
वाला और बड़ी-बड़ी आँखों वाला वह जिज्ञासु परमतत्त्व की निश्चित-विधि को
जानने की इच्छा से एक विशाल पीपल-पेड़ के पास चला गया ।। ६ ।।
उपविश्य तत्र कृतबुद्धिरचलधृतिरद्रिराजवत् ।
मारबलमजयदुग्रमथो बुबुधे पदं शिवमहार्यमव्ययम् ।। ७ ।।
अन्वयः—तत्र कृतबुद्धिः अचलधृतिः अद्रिराजवत् उपविश्य उग्रं मारबलम्
अजयत् अथ शिवम् अहार्यम् अव्ययं पदं बुबुधे ।। ७ ।।
व्याख्या—तत्र = तस्मिन् स्थाने, कृतबुद्धिः—कृता = दृढीकृता, बुद्धिः = धीः,
मतिः, यस्य सः कृतबुद्धिः, अचलधृतिः—न चलः इति अचलः, अचलः धृतिः =
धैर्यम्, यस्य सः = अचलधैर्यः, अद्रिराजवत्—अद्रीणाम् = पर्वतानां, राजा =
नृपः, तद्वत् = गिरिराजमालय इव, उपविश्य = स्थित्वा, उग्रम् = प्रचण्डम्, मारबलम्
= मदनसेनाम्, अजयत् = जितवान्, अथ = तदनन्तरम्, शिवम् = कल्याणकरम्,
अहार्यम् = हरणरहितम्, अविनाशीत्यर्थः, अव्ययम् = विकाररहितम्, पदम् = तत्त्वम्,
बुबुधे = आजानत् ।। ७ ।।