सात्वत संहिता (पाञ्चरात्र आगम - भगवान् सङ्कर्षण-नारद संवाद सान्वय सटीक)

२१४ सात्वतसंहिता
कृष्णद्वैपायनं व्यासं विद्धि नारायणं प्रभुम् ।
को ह्यन्यो भुवि मैत्रेय महाभारतकृद् भवेत् ॥ (विष्णु० ३।४।५)
इत्युक्तमहामहिम्नि सूत्रकृति श्रीकृष्णद्वैपायने साक्षाद् भगवदवतारत्वमेव तेषा-
मभिमतम् ।
नुन तर्हि व्यासस्यावेशावतारत्वं मुमुक्षुभिरनुपास्यत्वं च तैरेव कथमुक्तमिति चेत्,
सत्यम् । न तत् कृष्णद्वैपायनविषयम्, अपि तु विष्णुपुराणोक्ताष्टाविंशतिसंख्याक-
व्यासान्तरविषयम् ।
ननु च सहस्रनामभाष्ये—‘तत्र प्रादुर्भावाः केचित् साक्षात्, यथा मत्स्यकूर्मादयः।
अन्ये तु ऋष्यादिविशिष्टपुरुषाधिष्ठानेन, यथा भार्गवरामकृष्णद्वैपायनादयः’ (पृ०
१८२) इति कृष्णद्वैपायनस्यैवावेशावतारत्वमुक्तम्, तस्य का गतिरित चेत्, तच्च
कल्पभेदेनावतीर्णद्वैपायनविषयं बोध्यम्, अन्यथा आचार्योक्तिविरोधात् । यथा तत्त्व-
त्रयव्याख्याने बुद्धस्य साक्षादवतारत्वमाचार्यहृदये प्रतिपादितम् । विष्वक्सेनंसंहितादिषु
तस्यावेशावतारत्वमुक्तम् । उभयोर्विरोधः कल्पभेदेन परिहरणीय इति व्याख्यातम्,
तद्वदिहापीति सन्तोष्टव्यमायुष्मता ।
ननु ‘‘प्रादुर्भावगणो मुख्यः’’ (९।८४) इति पद्मनाभाद्यष्टत्रिंशद्देवानामपि
मुख्यप्रादुर्भावत्वमुक्तम्, तदन्तःपातिकपिलादीनां गौणत्वं कथं वक्तुं शक्यमिति चेत्,
ब्रूमः—अत्र ‘‘प्रादुर्भावगणो मुख्य’’ (९।८४) इत्यत्र स्थितो मुख्यशब्दो विष्वक्सेन-
संहितोक्तो मुख्यशब्दश्च न समानार्थकः, यतो विष्वक्सेनंसंहितायाम्—
प्रादुर्भावो द्विधा प्रोक्तो गौणमुख्यविभेदतः ।
मदिच्छया हि गौणत्वं मनुष्यत्वमिवेच्छया ॥
सूकरत्वं च मत्स्यत्वं नारसिंहत्वमेव च ।
यथा वा दण्डकारण्यॆ कुब्जाम्रत्वं ममेच्छया ॥
यथा वाजिमुखत्वं च मम संकल्पतो भवेत् ।
सेनापते ममेच्छातो गौणत्वं न च कर्मणा ॥
प्रादुर्भावास्तु मुख्या ये मदंशत्वाद् विशेषतः ।
अजहत्स्वभावविभवदिव्याः प्राकृतविग्रहाः ॥
दीपाद् दीप इवोत्पन्ना जगतो रक्षणाय ते ।
अर्च्या एव हि सेनेश अनर्च्यदितरान् विदुः ॥
अनर्च्यानपि वक्ष्यामि प्रादुर्भावान् यथाक्रमम् ।
चतुर्मुखस्तु भगवान् सृष्टिकार्ये नियोजितः ॥
शङ्कराख्यो महारुद्रः संहारे विनियोजितः ।
मोहनाख्यस्तथा बुद्धो व्यासश्चैव महानृषिः ॥
वेदानां व्यसने तत्र देवेन विनियोजितः ।
अर्जुनो धन्विनां श्रेष्ठो जामदग्न्यो महानृषिः ॥
वसूनां पावकश्चापि वित्तेशश्च तथैव च ।
एवमाद्यास्तु सेनेश प्रादुर्भावैरधिष्ठिताः ॥