सात्वत संहिता (पाञ्चरात्र आगम - भगवान् सङ्कर्षण-नारद संवाद सान्वय सटीक)

नवमः परिच्छेदः २१३
(५।५७) इति पद्मनाभादीनामेवैकोनचत्वारिंशत्संख्याकत्वेनोक्तत्वादनुक्तविशाखयूप-
स्य संख्यापूरणार्थं तत्र संयोजनमनुचितम् । तथा गत्यभावे तद्योजनं कार्यम् । अस्ति च
गत्यन्तरम् । तथाहि— “श्रीपतिर्भगवान् देवः” (अहि० ५।५३) इत्यत्र देवशब्देन
पौष्करोक्तमन्दरोत्पाटकृद्देवो ग्राह्यः, उभयत्राप्येकरूपदेवशब्दप्रयोगात्, प्रकरणाच्च ।
पौष्करे हि—
मन्दरोत्पाटकृद् देवस्त्वमृताहरणस्तथा ।
सुधाकलशधृक् चैव वनिताकृतिविग्रहः ॥
भूयो रूपान्तरं चैव राहोश्चिच्छेद मस्तकम् ।
एवं चतुर्धा भगवान् एष एव महामते ॥
प्रादुर्भावान्तरोपेताः प्रादुर्भावोत्तमोत्तमः । (३६।२१५-२१७)
इति मन्दरोत्पाटकृदवतारस्य पार्थक्येन निर्देशः कृत इति चेन्न, अहिर्बुध्न्ये—
‘‘पद्मनाभो ध्रुवोऽनन्तः’’ (५।५०) इति प्रक्रम्य सात्वतोक्तानुपूर्व्या एव पठितत्वात्,
‘‘सात्वते शासने सर्वं तत्तदुक्तं महामते’’ (५।५९) इति पद्मनाभादिलक्षणानां सात्वते
द्रष्टव्यत्वेनोक्तत्वाच्चाहिर्बुध्न्यस्थवाक्यानामपि सात्वतानुसारेणैव व्याख्येयत्वात् ।
सात्वते हि मन्दरोत्पाटकृद् देवो न पृथग् निर्दिष्टः । तस्मात्—
आप्तकामः स भगवान् स्वव्यापारवशेन तु ॥
स्वां शक्तिमवलम्ब्यास्ते पद्मनाभात्मना पुनः । (९।९७-९८)
इ(ति पूर्वो?त्यु)क्तेः पद्मनाभविशाखयूपयोरभेदात्, अत एवेश्वरपारमेश्वर्यो-
रङ्कुरार्पणप्रकरणे—‘‘अब्जनाभं परं चैव पद्मनाभं ध्रुवं तथा’’ (ई० सं० १०।१७४,
पा० सं० १५।१५९) इति विशाखयूपस्यापि पद्मनाभशब्देनैव व्यवहृतत्वाच्च, अहि-
र्बुध्न्ये—‘‘पद्मनाभो ध्रुवोऽनन्तः’’ (५।५०) इत्यत्र पद्मनाभशब्देनैव विशाखयूपोऽपि
संगृहीत इति सूक्ष्मदृष्ट्या बोध्यम् । नन्वहिर्बुध्न्यवाक्यस्यैवं कथञ्चिद् गतिरुक्ता,
पद्मनाभादिकाः सर्वे वैभवीयास्तथैव च ।
षट्त्रिंशत्संख्यासंख्याताः प्राधान्येन गणेश्वर ॥
षट्त्रिंशद्भेदभिन्नास्तु पद्मनाभादिकाः सुराः ।
अनिरुद्धात् समुत्पन्ना दीपाद्दीप इवेश्वराः ॥ (तत्त्व०, पृ० १३४)
इति विष्वाक्सेनसंहितावाक्यस्य का गतिरिति चेत्, तद्गतिकल्पनं तु श्रीमद्रम्य-
जामातृमुनिभिरेव तत्त्वत्रयव्याख्याने कृतम् । तथाहि—अहिर्बुध्न्यसंहितोक्तैकोनचत्वा-
रिंशद्विभवदेवेषु कपिलदत्तात्रेयजामदग्न्यानां गौणप्रादुर्भावतया मुमुक्षुभिरनर्चितत्वात्
तान् विहाय मुमुक्षुभिरर्च्यः पद्मनाभादयो मुख्यप्रादुर्भावाः षट्त्रिंशदिति विष्वाक्सेन-
संहितायामुक्तमिति ।
नन्वेवं गतिकल्पनमज्ञानमूलकम्, यतः—‘‘पद्मनाभो ध्रुवोऽनन्तः’’ (५।५०)
इत्यहिर्बुध्न्योक्तानुपूर्व्यां स्थितस्य वेदविच्छब्दस्य वेदव्यासोऽर्थ इति रम्यजामातृमुनिभिर्न
ज्ञातम्, तस्य वेदव्यासपरत्वनिर्णायकसहस्रनामभाष्यवाक्यमपि नाधीतमिति चेत्,
किमरे मूढाग्रगण्य! तेषामाचार्याणामाशयमविदित्वा दूषयसि—