सर्वार्थसिद्धि: तत्त्वार्थसूत्र (आचार्य पूज्यपाद - पं. फूलचन्द्र सिद्धान्तशास्त्री सविस्तार हिन्दी टीका)

प्रस्तावना ५१
पातञ्जल महाभाष्य | सर्वार्थसिद्धि
भाविकृत्यमासीत् । पुत्रो जनिष्यमाण आसीत् । | विश्वदृश्वाऽस्य पुत्रो जनिता । भाविकृत्य-
| मासीदिति ।
अर्थगत्यर्थः शब्दप्रयोगः । अर्थं संप्रत्याययिष्या- | अथवा अर्थगत्यर्थः शब्दप्रयोगः तत्रैकस्यार्थस्यैकेन
मीति शब्दः प्रयुज्यते तत्रैकेनोक्तत्वात्तस्यार्थस्य द्विती- | गतार्थत्वात्पर्यायशब्दप्रयोगोनर्थकः ।
यस्य च तृतीयस्य च प्रयोगेण न भवितव्यं उक्तार्था- |
नामप्रयोगः । |
एकश्च तन्तुस्त्वक्त्राणेऽसमर्थस्तत्समुदायश्च | भवति हि कश्चित्प्रत्येकं तन्तुस्त्वक्त्राणे समर्थः ।
कम्बलः समर्थः । एकश्च बल्वजो बन्धनेऽसमर्थस्त- |
त्समुदायश्च रज्जुः समर्था भवति । |
इमानीन्द्रियाणि कदाचित्स्वातन्त्र्येण विवक्षितानि | स्वातन्त्र्यविवक्षा च दृश्यते । इदं मे अक्षि सुष्ठु
भवन्ति । तद्यथा इदं मे अक्षि सुष्ठु पश्यति, अयं मे | पश्यति । अयं मे कर्णः सुष्ठु शृणोति ।
कर्णः सुष्ठु शृणोतीति । |
कदाचित् पारतन्त्र्ये विवक्षितानि भवन्ति— | लोके इन्द्रियाणां पारतन्त्र्यविवक्षा दृश्यते ।
अनेनाक्ष्णा सुष्ठु पश्यामि । अनेन कर्णेन सुष्ठु | अनेनाक्ष्णा सुष्ठु पश्यामि । अनेन कर्णेन सुष्ठु शृणो-
शृणोमि । | मीति ।
द्रुतायां तपरकरणे मध्यमविलम्बितयोरुपसंख्यानं | द्रुतायां तपरकरणे मध्यमविलम्बितयोरुपसंख्यानम् ।
कालभेदात् । |
अवयवेन विग्रहः समुदायः समासार्थः । | अवयवेन विग्रहः समुदायः समासार्थः ।
हेतुनिर्देशश्च निमित्तमात्रे भिक्षादिषु दर्शनात् । | निमित्तमात्रेऽपि हेतुकर्तृव्यपदेशो दृष्टः । यथा
हेतुनिर्देशश्च निमित्तमात्रे द्रष्टव्यः । यावद् ब्रूयान्निमित्तं | कारीषोऽग्निरध्यापयति ।
कारणमिति तावद्धेतुरिति । किं प्रयोजनम् । भिक्षादिषु |
दर्शनात् । भिक्षादिष्वपि णिज् दृश्यते भिक्षा वासयन्ति |
कारीषोऽग्निरध्यापयति इति । |
स बुद्ध्या निवर्तते । य एष मनुष्यः प्रेक्षापूर्वकारी | ''''स बुद्ध्या सम्प्राप्य निवर्तते । एवमिहापि य
भवति स पश्यति । | एष मनुष्यः प्रेक्षापूर्वकारी स पश्यति ।
तद्यथा संगतं घृतं संगतं तैलमित्युच्यते । एकी- | तद्यथा संगतं घृतं संगतं तैलमित्युच्यते । एकी-
भूतमिति गम्यते । | भूतमिति गम्यते ।
कल्प्यो हि वाक्यशेषो वाक्यं च वक्तर्यधीनं हि । | कल्प्यो हि वाक्यशेषो वाक्यं च वक्तर्यधीनम् ।
रत्नकरण्डक—यह दिगम्बर परम्पराका एक प्रसिद्ध ग्रन्थ है। इसमें धर्मके स्वरूपका व्याख्यान कर
व धर्मको सम्यग्दर्शन, सम्यग्ज्ञान और सम्यक्चारित्रस्वरूप बतला कर पाँच अध्यायोंमें इन तीनों रत्नोंका
क्रमसे विवेचन किया गया है इसलिए इसको रत्नकरण्डक कहते हैं। किन्तु सम्यक् चारित्रका प्रतिपादन करते
समय सकल चारित्रका उल्लेखमात्र करके इसमें मुख्यतया विकलचारित्र (श्रावकाचार) का ही विस्तारके
साथ निरूपण किया गया है, इसलिए इसे रत्नकरण्डकश्रावकाचार भी कहते हैं। साधारणतः इसके कर्तृके
सम्बन्धमें प्रसिद्धि है कि यह दिगम्बर परम्पराके प्रसिद्ध आचार्य समन्तभद्र स्वामीकी अमर कृति है। अभी
CC-0 Pt. Chakradhar Joshi and Sons, Dev Prayag. Digitized by eGangotri